Bago pa man naging isang mahalagang sentro ng industriya ang Mariveles, nagsilbi na itong bantay sa bungad ng Manila Bay. Dito itinayo ang Lazareto de Mariveles, isang maritime quarantine station na ginawa upang pigilan ang pagpasok at pagkalat ng mga nakahahawang sakit tulad ng kolera at bulutong mula sa mga barkong nagmumula sa ibang bansa.
Hindi lamang ito lumang gusali. Isa itong mahalagang saksi sa kasaysayan ng kalusugan, paglalakbay, digmaan, kolonyalismo, at pangangalaga sa mga mamamayan ng Pilipinas.
Ang pagsilang ng sistemang kuwarentenas
Nagmula sa mga daungan ng Europa ang organisadong sistema ng quarantine. Sa Venice at iba pang lungsod sa Mediterranean, ang mga barkong nagmumula sa lugar na may epidemya ay kailangang manatiling nakahiwalay sa loob ng apatnapung araw bago payagang dumaong.
Pagsapit ng ika-19 na siglo, naging mahalagang sandata ang quarantine laban sa plague, kolera, yellow fever, bulutong, at iba pang sakit na mabilis kumalat sa pamamagitan ng pandaigdigang kalakalan at paglalakbay.
Noong 28 Nobyembre 1855, ipinatupad ng Spain ang Organic Law on Sanitation, na nagtakda ng mas mahigpit na regulasyon sa kalusugan sa lupa at mga daungan. Pinalawak ang mga patakarang ito sa mga kolonya, kabilang ang Pilipinas. Dahil dito, bumuo ang pamahalaang kolonyal ng mga lupon at tanggapan na mamamahala sa pagsusuri, paglilinis, disinfection, at pagkukuwarentenas ng mga barkong pumapasok sa bansa.
Sa ganitong kalagayan nabuo ang Lazareto de Mariveles.
Bakit sa Mariveles?
Ang Mariveles, na mas naunang kilala bilang Camaya o Kamaya, ay matatagpuan sa isang napakahalagang bahagi ng kapuluan. Nakaharap ito sa makitid na lagusan sa pagitan ng Bataan at Corregidor, ang pangunahing daanan ng mga barkong patungo sa Manila Bay.
Dahil sa lokasyong ito, ang Mariveles ang naging likas na lugar para sa pagmamanman at pagkontrol sa mga sasakyang pandagat bago makarating ang mga ito sa Maynila.
Hindi basta pinili ang Mariveles. Ang bayang ito ang naging unang depensa ng kabisera laban sa mga sakit na maaaring dalhin ng mga barko, kargamento, tripulante, at pasahero mula sa iba’t ibang panig ng mundo.
Kolera at ang pagtatatag ng lazareto
Ayon sa mga lokal na kasaysayan at pag-aaral sa cultural mapping, nagtatag ang pamahalaang Espanyol ng quarantine facility sa Mariveles noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo.
Binibigyang-diin naman ng makasaysayang pananda ng National Historical Commission of the Philippines na itinayo ang lazareto sa bungad ng Manila Bay noong 1882 upang pigilan ang pagkalat ng kolera sa Maynila.
Noong 1881, naiulat ang mga paglaganap ng kolera sa mga daungan tulad ng Aden, Batavia, at Kagoshima. Bilang tugon, iniutos ng Junta Superior de Sanidad sa Maynila na sumailalim sa quarantine ang mga barkong nagmumula sa mga apektadong daungan. Sa Punta Limay, Bataan isinagawa ang paglilinis, fumigation, disinfection, at pansamantalang paghihiwalay.
Noong 17 Oktubre 1882, itinatag ni Gobernador-Heneral Fernando Primo de Rivera ang Junta Superior de Sanidad del Archipiélago. Layunin nitong palakasin ang proteksiyon ng kolonya laban sa mga epidemyang maaaring pumasok sa pamamagitan ng mga daungan.
Pagsapit ng 28 Nobyembre 1884, naging mas malinaw ang mga patakaran para sa Mariveles. Ang mga barkong nagmumula sa ibang bansa ay maaaring ikuwarentenas nang sampung araw kung walang natukoy na kaso ng sakit. Kapag may maysakit sa mga pasahero o tripulante, maaari itong umabot sa labinlimang araw. Maaari pang madagdagan ang panahon ng isolation kung magkaroon ng paglaganap habang nakakuwarentenas ang barko.
Sa Mariveles, nililinis at pini-fumigate ang mga barko at kargamento. Sinusuri rin ang mga pasahero, bagahe, at tripulante bago sila payagang magpatuloy patungong Maynila.
Isang pamayanang medikal sa tabing-dagat
Noong 1886, naghanda si Engineer Juan Fernández Shaw ng mga plano para sa pagpapahusay ng Lazareto de Mariveles. Dinisenyo ang pasilidad upang matugunan ang mahigpit na pangangailangan ng isolation, sanitation, pagmamanman, at pagkontrol sa galaw ng mga tao.
Nadagdagan pa ang complex noong 1893 at 1895. Kabilang sa mga itinayo ang isang batong pantalan, jetty na gawa sa palma brava, mga infirmary, quarantine ward o cuarentenario, at tirahan para sa mga manggagamot at kawani.
Unti-unting nabuo ang isang maliit ngunit organisadong medical-maritime complex. May mga lugar para sa pagdaong, pagsusuri, paglilinis, paggamot, isolation, at administrasyon.
Pinaghihiwalay ang mga pasaherong pinaghihinalaang may sakit sa mga taong inilalagay lamang sa ilalim ng observation. Ipinakikita nito kung paano ginamit ang disenyo ng gusali upang maisagawa ang mga patakaran sa pampublikong kalusugan.
Ang Lazareto de Mariveles ay naging isang hangganan sa pagitan ng dagat at lupa. Bago makapasok sa Maynila, kailangang mapatunayan muna rito na ligtas ang barko, kargamento, at mga sakay nito.
Mula sa Espanyol tungo sa Amerikano
Noong 1898, sa pagbagsak ng kapangyarihang Espanyol sa Pilipinas, iniwan ng mga Espanyol ang lazareto. Pansamantala itong napasakamay ng mga rebolusyonaryong Pilipino bago dumating ang mga puwersang Amerikano.
Noong 4 Enero 1900, kinuha ng United States Marine Hospital Service ang pangangasiwa sa pasilidad sa ilalim ni Dr. J. C. Perry. Ipinagpatuloy ng bagong kolonyal na pamahalaan ang gamit nito bilang bantay laban sa mga sakit na maaaring pumasok sa Manila Bay.
Pinalawak at ginawang moderno ng mga Amerikano ang complex. Nagtayo sila ng ospital, mga tirahan, bathhouse, detention building, at bagong pantalan. Noong 26 Setyembre 1901, muling binuksan ang pasilidad bilang Mariveles Quarantine Station.
Sa ilalim ng pamamahalang Amerikano, sinuri rito ang mga barko at inihiwalay ang mga pasaherong pinaghihinalaang may kolera, typhoid, ketong, at iba pang nakahahawang sakit.
Ang gusaling dinisenyo ni Antonio Toledo
Noong Nobyembre 1941, isang bagong dalawang palapag na konkretong gusali ang itinayo para sa quarantine station. Dinisenyo ito ng arkitektong si Antonio Toledo, na nakilala rin sa pagdidisenyo ng mahahalagang gusaling pampamahalaan sa Maynila.
Makikita sa disenyo nito ang restrained neoclassical style. May simetrikong harapan, sentrong pasukan, mga arko, pilaster, at balanseng mga pakpak. Gayunman, iniangkop din ang gusali sa tropikal na klima sa pamamagitan ng malalaking bukasan, maayos na bentilasyon, at bubong na nagbibigay-proteksiyon laban sa init at ulan.
Hindi lamang ito magandang gusali. Ang bawat bahagi nito ay may kaugnayan sa pagsusuri, paghihiwalay, paggamot, at pagkontrol sa mga taong pumapasok sa bansa.
Pagkawasak noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig
Malubhang napinsala ang Mariveles Quarantine Station noong 1945 dahil sa mga labanan sa paligid ng Manila Bay. Nasira ang bubong, nasunog o gumuho ang ilang bahagi ng loob, at naiwan ang mga pader na lantad sa araw, ulan, at hangin.
Sa ilalim ng Philippine Rehabilitation Act of 1946, inayos at bahagyang muling itinayo ang ilang gusali upang maibalik ang operasyon ng quarantine station. Gayunman, hindi na lubusang naibalik ang lahat ng katangian ng gusali bago ang digmaan.
Nagpatuloy ang paggamit sa lugar sa ilalim ng Bureau of Quarantine sa mga unang taon ng malayang Republika ng Pilipinas.
Mula quarantine station tungo sa pangangalaga sa kalusugang pangkaisipan
Noong Hulyo 1955, ibinigay ng Bureau of Quarantine sa National Mental Hospital ang humigit-kumulang 3.8 ektarya ng lupa at mga gusali sa Mariveles. Ginawa itong extension facility upang makatulong sa matinding pagsisikip ng pangunahing psychiatric hospital sa Mandaluyong.
Noong 26 Hulyo 1955, dumating sa Mariveles ang unang pangkat ng mga pasyente at kawani. Mula sa pagiging bantay laban sa mga sakit na nagmumula sa ibang bansa, nagsimula ang bagong yugto ng lugar bilang sentro ng pangangalaga sa kalusugang pangkaisipan.
Isinara ang extension facility bandang 1960 dahil sa mataas na gastusin sa operasyon at hirap ng mga pamilya sa pagpunta sa malayong lugar. Kalaunan, muli itong binuksan at dumaan sa ilang pagbabago sa pangalan at pamamahala.
Noong 2019, pormal itong kinilala bilang Mariveles Mental Wellness and General Hospital, na sumasalamin sa mas malawak nitong tungkulin sa mental health at pangkalahatang serbisyong medikal.
Pagkilala bilang pambansang pamanang pangkasaysayan
Noong 2023, idineklara ng National Historical Commission of the Philippines ang pook ng Lazareto de Mariveles bilang isang National Historical Landmark. Noong Agosto 2024, inilagay ang opisyal na makasaysayang pananda na naglalahad ng kasaysayan nito mula sa panahon ng Espanyol hanggang sa paggamit nito bilang pasilidad para sa mental health.
Kinilala rin sa cultural mapping ng Mariveles ang mga guho bilang isa sa pinakamahalagang tangible immovable cultural properties ng bayan.
Mahalaga ang Lazareto de Mariveles dahil bihira na ang natitirang halimbawa ng ganitong uri ng quarantine station sa Pilipinas. Sa iisang lugar ay matutunghayan ang magkakaugnay na kasaysayan ng epidemya, arkitektura, kolonyal na pamamahala, digmaan, rehabilitasyon, at mental health care.
Kalagayan ng mga guho
Sa kasalukuyan, nananatiling nakatayo ang ilang bahagi ng lazareto, ngunit wala na ang bubong at malubha nang napinsala ang mga pader at loob ng gusali. Tinutubuan na ito ng mga halaman at malalaking puno. Ang mahabang panahon ng kapabayaan, pinsalang dulot ng digmaan, mga sunog, malalakas na bagyo, ulan, at matinding sikat ng araw ay patuloy na nagpapahina sa estruktura.
Matatagpuan ang mga guho sa loob ng lupang pinangangasiwaan ng Mariveles Mental Wellness and General Hospital. Limitado ang pagpasok upang mapangalagaan ang kapakanan at privacy ng mga pasyente, gayundin ang kaligtasan ng marupok na gusali.
Bagama’t nakatutulong ang limitadong access laban sa vandalism, nagiging hamon naman ito sa pagpapakilala ng pook sa publiko. Kailangan ang maingat na balanse sa pagitan ng conservation, kaligtasan, pangangalaga sa mga pasyente, edukasyon, at responsableng heritage tourism.
Isang gusali ng maraming hangganan
Ang Lazareto de Mariveles ay isang lugar ng mga hangganan. Hangganan ito ng dagat at lupa, karamdaman at paggaling, pagtanggap at pagtanggi, kalayaan at pansamantalang isolation.
Noong panahon ng quarantine, ang mga pintuan, ward, pantalan, at pasilyo nito ang nagtatakda kung sino ang maaaring pumasok, sino ang kailangang manatili, at sino ang nangangailangan ng paggamot.
Ngayon, ang bukas na bubong at mga pader nitong nilalamon ng kalikasan ay nagsisilbing tahimik na paalala sa nakaraan. Ang dating gusali ng kontrol at isolation ay naging isang makapangyarihang bantayog ng alaala.
Panawagan para sa pangangalaga
Ang Lazareto de Mariveles ay hindi lamang guho ng isang lumang ospital. Isa itong mahalagang bahagi ng kasaysayan ng Mariveles, Bataan, Manila Bay, at pampublikong kalusugan sa Pilipinas.
Nasa mga pader nito ang mga kuwento ng mga mandaragat at pasaherong naghintay ng pahintulot na makapasok sa Maynila. Naroon din ang alaala ng mga doktor, nars, kawani, sundalo, pasyente, at pamilyang naging bahagi ng mahabang kasaysayan ng lugar.
Ang pagkilala rito bilang National Historical Landmark ay mahalagang simula. Ngunit ang tunay na pangangalaga ay nangangailangan ng masusing dokumentasyon, structural assessment, conservation plan, sapat na pondo, malinaw na mga patakaran, at pakikipagtulungan ng pamahalaan, ospital, mga eksperto, paaralan, at lokal na komunidad.
Para sa Mariveles Historical Society, ang Lazareto de Mariveles ay patunay na ang ating bayan ay matagal nang nagsisilbing tarangkahan, bantay, at saksi sa kasaysayan ng bansa.
Ang pagprotekta sa lazareto ay hindi lamang pag-iingat sa isang gusali. Ito ay pag-iingat sa alaala ng Mariveles at sa mahalagang papel nito sa kasaysayan ng Pilipinas.
0 Comments