Ang mga Ayta ay kabilang sa pinakamatandang pamayanang nanirahan sa Bataan. Bago pa dumating ang mga Espanyol, Amerikano at iba pang dayuhan, naninirahan na sila sa mga kagubatan, kabundukan, ilog at baybayin ng Mariveles.
Gayunman, sa maraming lumang larawan at kolonyal na dokumento, hindi nakatala ang kanilang mga pangalan. Madalas silang tawagin lamang na “Negrito,” “Aeta family,” “native hunter,” o “tribal group.”
Hindi ito nangangahulugang walang pangalan o kasaysayan ang mga Ayta. Ang problema ay hindi sila kinilalang mga indibidwal ng maraming dayuhang tagapagtala.
Ayta Magbukun at Ayta Ambala
Hindi iisang pangkat lamang ang lahat ng Ayta sa Bataan.
Ang Ayta Magbukun ang katutubong pangkat na pangunahing kaugnay ng Mariveles at iba pang bahagi ng Bataan Peninsula. Kabilang sa kanilang mga pamayanan ang Biaan at Bayan-bayanan sa Mariveles.
Ang Ayta Ambala naman ay matatagpuan sa Dinalupihan at sa ilang bahagi ng Zambales, Olongapo at Pampanga. Magkaugnay sila bilang mga pamayanang Ayta, ngunit magkaiba ang kanilang wika, teritoryo at pagkakakilanlan.
Kaya sa pagsulat ng kasaysayan ng mga Ayta sa Mariveles, mas wastong gamitin ang pangalang Ayta Magbukun. Sa mas malawak na kasaysayan ng Bataan, dapat ding kilalanin ang Ayta Ambala. NCIP: Ayta Magbukun at NCIP: Ayta Ambala
Sinaunang kasaysayang nakaukit sa DNA
Noong 2021, isang pag-aaral sa 118 pangkat-etniko sa Pilipinas ang nagpakitang ang Ayta Magbukun ang may pinakamataas na natukoy na antas ng Denisovan ancestry sa buong mundo. Tinatayang 30 hanggang 40 porsiyentong mas mataas ito kaysa sa natukoy sa ilang populasyon sa Australia at Papua New Guinea.
Hindi nito nangangahulugang Denisovan ang mga Ayta Magbukun. Ipinakikita lamang nito ang napakalalim at komplikadong kasaysayan ng kanilang mga ninuno bago pa dumating ang mga Austronesian at mananakop sa Pilipinas. Current Biology
Hindi kawalan ng kasaysayan ang kawalan ng nakasulat na tala
Hindi nakabatay sa pagsusulat lamang ang kasaysayan. Sa mga pamayanang katutubo, naipapasa ang kaalaman sa pamamagitan ng:
salaysay ng matatanda
pangalan at ugnayan ng mga ninuno
wika, awit, sayaw at ritwal
kaalaman sa kagubatan at panggagamot
tradisyon sa panliligaw, kasalan at pagluluksa
mga pangalan ng bundok, ilog at lupaing ninuno
Ito ang tinatawag na oral history o pasalitang kasaysayan. Isa itong lehitimong sanggunian, ngunit kailangang itala nang maingat, ikumpara sa ibang patotoo at malinaw na tukuyin kung alin ang dokumentado at alin ang kailangan pang mapatunayan.
Hindi tahimik ang mga Ayta. Ang mga lumang arkibo ang madalas na hindi nakinig.
Ang mga Ayta ng Mariveles sa St. Louis noong 1904
Noong 1904, isang pangkat ng humigit-kumulang 38 Ayta Magbukun mula Mariveles ang dinala sa Louisiana Purchase Exposition, na mas kilala bilang St. Louis World’s Fair sa Missouri, Estados Unidos.
Inilagay sila sa tinatawag noon na “Negrito Village.” Ipinakita sa mga bisita ang kanilang paggamit ng busog, pamumuhay at ilang seremonyal na gawain.
Hindi ito simpleng cultural exchange. Bahagi ang Philippine Reservation ng isang kolonyal na pagtatanghal na ginamit upang ipakita ang mga Filipino bilang mga taong diumano’y kailangan pang pamahalaan at “sibilisahin” ng Estados Unidos.
Kabilang sa mga Ayta Magbukun mula Mariveles na natukoy sa mga tala ang:
Bihinang
Sayas
Falayay
Basilio
Louisa Francis Bihinang
Si Louisa ay anak nina Bihinang at Sayas. Ipinanganak S’ya sa St. Louis noong Abril 12, 1904 at namatay makalipas ang sampung araw. Sina Falayay at Basilio ay namatay din sa Amerika. Inilibing sila sa Calvary Cemetery sa St. Louis. Philippine Village Historical Site
Unti-unti nang naibabalik ang mga pangalang matagal na nawala sa likod ng katawagang “Negritos from Mariveles.”
Si Valentin Semilla ang sumama sa delegasyon
May lumang kuwentong nag-uugnay sa isang Yraola sa paglalakbay ng mga Ayta patungong Amerika. Ngunit wala pang natatagpuang matibay na dokumentong nagpapatunay nito.
Ang pangalang lumilitaw sa kasalukuyang archival research ay Valentin Semilla.
Sa aklat ni Mark Rice na Dean Worcester’s Fantasy Islands: Photography, Film, and the Colonial Philippines, tinukoy na ang “Semilla” sa mga tala ni Dean C. Worcester ay malamang na si Valentin Semilla, isang lokal na konsehal ng Mariveles na sumama sa delegasyon ng mga Ayta Magbukun sa St. Louis noong 1904.
Hindi pa S’ya mayor nang panahong iyon. Naging municipal president S’ya ng Mariveles noong 1910 hanggang 1911. Sa kaniyang panunungkulan, nakumpleto ang pampublikong paaralan ng bayan mula una hanggang ikapitong baitang. Impormasyon tungkol sa aklat ni Mark Rice
Samakatuwid, ang wastong pahayag ay:
> Si Valentin Semilla, isang lokal na konsehal na kalauna’y naging municipal president ng Mariveles, ang opisyal na iniuugnay ng kasalukuyang pananaliksik sa delegasyon ng mga Ayta Magbukun na nagtungo sa St. Louis World’s Fair noong 1904.
Hindi pa napatutunayan ang mga pahayag na isa Siyang “ambassador ni President Aguinaldo” o dumalo S’ya sa isang “1900 US Exposition.”
Ang kuwento ni Andres Valerio
May mahalagang oral history na iniwan si Andres Valerio, dating lider-katutubo at lolo ni Darwin Quiatchon Valerio.
Bandang 2003, noong nasa Grade 3 pa lamang si Darwin, nagkukuwento ang kaniyang lolo sa ilalim ng puno ng mangga sa lote nito sa bundok.
Hindi na matandaan ni Darwin ang buong salaysay. Bata pa S’ya noon at abala sa paglalaro. Ngunit malinaw sa kaniyang alaala ang sinabi ng kaniyang lolo:
> May mga Ayta raw na isinakay sa barko at isinama ng ibang mga tao.
Naaalala rin niya ang nakatutuwang linya ni Andres:
> “Noong unang panahon, panahon pa ng Hapon.”
Nagtawanan sila dahil sa tugma ng mga salita.
Hindi matiyak kung personal na nasaksihan ni Andres ang paglalakbay, narinig ito mula sa kaniyang mga magulang at nakatatanda, o tumutukoy ito sa ibang pangyayari. Ngunit kapansin-pansin ang pagkakatulad nito sa dokumentadong pagdadala sa mga Ayta Magbukun mula Mariveles patungong St. Louis noong 1904.
Hindi pa ito sapat upang ideklarang iisang pangyayari ang dalawang kuwento. Ngunit isa itong mahalagang research lead na dapat ikumpara sa mga passenger manifest, ulat ng Philippine Exposition Board, Bureau of Insular Affairs records at Dean Worcester papers.
Tradisyon sa panliligaw at kasalan
Isang lokal na sanggunian tungkol sa kultura ng Mariveles ang naglalaman ng seksiyong partikular na tumatalakay sa mga katutubong Ayta. Kasama rito ang isang lumang larawang may sulat-kamay na caption:
> “Negrito wedding procession in the forest, Mariveles, 1904.”
Ayon sa tala, ang lalaking Ayta ay naglilingkod sa pamilya ng babaeng nais niyang mapangasawa. Tumutulong S’ya sa mga gawain ng mga magulang ng babae. Bago ang kasal, nag-uusap ang dalawang pamilya upang makuha ang pagsang-ayon ng magkabilang panig.
Sa ilang pagkakataon, nagkakaroon ng pitong gabing paghahanda. Umiikot ang mga kalahok sa apoy na tinatawag sa teksto na AMBA, habang bumibigkas ng mga salitang patula at paawit.
Sa huling gabi, nagtatago ang babae kasama ang ilang kamag-anak. Kailangang hanapin S’ya ng lalaki. Pagkatapos, naglalakad sila patungo sa pook ng kasalan.
May entabladong tinatawag na lango-lango. Kailangang malampasan ng lalaki ang simbolikong pagsubok upang makarating sa babae. Kapag nagtagumpay S’ya at nayakap ang kaniyang mapapangasawa, hudyat ito ng kanilang kasal.
Kailangan pang ikonsulta sa mga nakatatanda at culture bearers ng Ayta Magbukun ang eksaktong kahulugan at wastong baybay ng AMBA at lango-lango. Posibleng may mga salitang hindi wastong narinig o naisulat ng unang tagapagtala.
Si Danilo Robles Valerio bilang culture bearer
Kabilang sa lokal na sanggunian ang larawan at pahayag ni Danilo Robles Valerio, isang katutubong Ayta ng Mariveles.
Ayon sa kaniyang pahayag, naniniwala ang kanilang pamayanan na nananatili sa paligid ang kaluluwa ng yumao. Sa pagluluksa, nagtitipon ang mga nakatatanda at nagsasagawa ng ingalo o panambitan sa paraang patula at paawit.
Kabilang sa mga kaugaliang kaniyang inilarawan ang:
pagsusuot ng puti habang nagluluksa
pag-iwas sa makukulay na damit at malakas na kasiyahan
dalawang gabing paglalamay bago ilibing ang yumao
malalim na paghuhukay sa libingan
paglalagay ng krus sa puntod
pagsasalo sa pagkain pagkatapos ng paglilibing
paggunita o “pawakas” sa ikasiyam na araw
Ang mga ito lamang ang dapat ituring na kaugaliang Ayta sa sanggunian dahil tahasang nagmula ang pahayag kay Danilo Valerio. Hindi dapat ihalo rito ang ibang “matatandang kaugalian” na pangkalahatang tradisyon ng mga taga-Mariveles.
Ang makulay na buhay ni Danilo
Si Danilo Robles Valerio ay dating lider, culture bearer at tagapagsulong ng karapatan ng mga Ayta.
Kinikilala S’ya bilang isa sa mga unang Ayta na nakapagtapos sa AGLES at Llamas Memorial Institute. Inalok umano S’ya ng scholarship at muntik nang makapag-aral sa University of the Philippines.
Nakipagtulungan din umano S’ya sa isang contact mula sa UP Diliman upang makagawa ng diksyunaryong Ayta Magbukun, English at Tagalog. May hindi natapos na kopya nito sa kanilang bahay, ngunit inanod ito ng baha.
Maaaring may natitirang kopya, field notes o correspondence sa UP Diliman o sa personal na koleksiyon ng nakatrabaho ni Danilo. Mahalaga itong hanapin dahil maaari itong maging isa sa mga naunang pagtatangkang dokumentuhin ang wikang Ayta Magbukun ng Mariveles.
Sumapi rin si Danilo sa isang rebolusyonaryong pangkat sa pagnanais na maipagtanggol ang mga katutubo laban sa pang-aabuso. Nakulong S’ya, nagtrabaho sa Dubai, pumasok sa iba’t ibang pagawaan sa Mariveles at naglingkod sa munisipyo.
Naging bahagi S’ya ng mga unang pagkilos para sa karapatan ng mga Ayta sa Bataan. Nakipagpulong umano S’ya kina Governor Tet Garcia, Bishop Socrates Villegas, TRICAP, NCIP at iba pang institusyon.
Kabilang din S’ya sa mga nagsulong ng pagkakaroon ng Indigenous Peoples Mandatory Representative o IPMR sa Bataan. Sa iba’t ibang panahon, natulungan S’ya ni Mayor Oscar “Oca” del Rosario at ng mga pamilyang Rubia, Yraola, Viray at Banzon.
Si Darwin Quiatchon Valerio
Nagpatuloy ang kasaysayan ng pamilya kay Darwin Quiatchon Valerio, anak ni Danilo.
Sa tulong ni Sir Ricardo Catahan, nakapag-aral si Darwin sa Llamas Memorial Institute. Batay sa salaysay ng pamilya, S’ya ang ikalawang Ayta na nakapagtapos sa LMI, kasunod ng kaniyang amang si Danilo.
Nagtapos si Darwin ng Education sa Colegio de San Juan de Letran Bataan. Naging guro S’ya sa Saint Nicholas Catholic School of Mariveles at naging Fire Officer 1 sa Bureau of Fire Protection. Kalaunan ay nagbitiw S’ya sa dalawang propesyon.
Kinikilala S’ya ng pamilya bilang:
unang Ayta na nagtapos ng Education sa Letran Bataan
unang Ayta mula sa Bataan na naging Fire Officer 1
ikalawang Ayta na nakapagtapos sa Llamas Memorial Institute
Dapat itong itala bilang family and community history habang hinihingi ang karagdagang beripikasyon mula sa Letran Bataan, LMI, BFP, NCIP at ibang pamayanang Ayta sa lalawigan.
Ang unang Ayta midwife ng Mariveles
Ang kapatid ni Darwin ay kinikilalang unang midwife mula sa tribong Ayta ng Mariveles. Posibleng S’ya rin ang unang Ayta midwife sa buong Bataan.
Kailangang maidagdag sa tala ang kaniyang buong pangalan, paaralan, taon ng pagtatapos at kasaysayan ng paglilingkod. Bago ideklarang S’ya ang una sa buong lalawigan, dapat ding ikumpara ang impormasyon sa mga rekord ng ibang pamayanang Ayta sa Bataan.
Ang talaangkanan ng pamilya
Batay sa oral history ng pamilya, ang kanilang salaysay ay nagmumula kina:
Apo Banyang → Andres Valerio → Danilo Robles Valerio → Darwin Quiatchon Valerio at ang kaniyang mga kapatid
Si Apo Banyang ang isa sa pinakamatandang ninunong naaalala at binabanggit maging ng ilang matatandang hindi katutubo sa Mariveles.
Hindi kumpleto ang lahat ng detalye, ngunit ang mga pangalang ito ang simula ng isang kasaysayang hindi na dapat manatiling walang mukha at walang pagkakakilanlan.
Dapat itala ngayon ang kasaysayan ng mga Ayta
Oo, dapat isama sa kasaysayan ng Mariveles ang mga kuwento ng mga buhay at makabagong henerasyon ng Ayta.
Hindi kailangang maging sikat, makapangyarihan o maipakita sa telebisyon ang isang tao bago maging bahagi ng kasaysayan. Ang unang Ayta na nakapagtapos, naging guro, midwife, bumbero, manggagawa o lider ay bahagi ng pagbabago ng bayan.
Dapat lamang linawin sa bawat tala kung ito ay:
dokumentadong pangyayari
personal na patotoo
oral history ng pamilya
kolektibong alaala ng pamayanan
impormasyong kailangan pang beripikahin
Dapat ding humingi ng pahintulot sa pamilya at pamayanan bago ilathala ang mga pangalan, larawan, ritwal at sensitibong kaalaman.
Panawagan ng Mariveles Historical Society
Panahon nang buuin ang Ayta Magbukun Oral History and Family Archive of Mariveles, sa pakikipagtulungan at pamumuno ng mismong pamayanang Ayta.
Dapat nitong tipunin ang:
buong pangalan at palayaw ng mga ninuno
mga talaangkanan ng pamilya
dating lider, manggagamot, komadrona at mangangaso
mga Ayta na naging sundalo, scout, guide o courier
mga guro, propesyonal, manggagawa at lingkod-bayan
katutubong pangalan ng mga lugar
kasaysayan ng lupaing ninuno
mga salita, awit at kuwento sa wikang Ayta Magbukun
lumang larawan na may pangalan, petsa at pahintulot
mga tala tungkol sa delegasyon sa St. Louis noong 1904
mga pahayag at alaala nina Andres at Danilo Valerio
impormasyon tungkol sa nawalang diksyunaryong Ayta Magbukun
Hindi dapat maging paksa lamang ng pananaliksik ang mga Ayta. Dapat silang maging mga may-akda, tagapanayam, tagapag-ingat at may-ari ng kanilang kasaysayan.
Pangwakas
Mula kay Apo Banyang, Andres Valerio at Danilo Robles Valerio, hanggang kay Darwin Quiatchon Valerio at sa susunod na salinlahi, malinaw ang patuloy na presensya ng mga Ayta sa kasaysayan ng Mariveles.
Ang kanilang kuwento ay hindi maliit.
Ang kuwentong sinabi sa ilalim ng puno ng mangga, ang mga Ayta na isinakay sa barko, ang kasalang ginanap sa kagubatan, ang panambitan para sa yumao, ang diksyunaryong inanod ng baha, ang unang diploma at ang unang uniporme sa paglilingkod sa bayan ay bahagi ng ating kasaysayan.
Kung hindi natin itatala ngayon ang kanilang mga pangalan, maaari silang manatiling mga mukhang walang pagkakakilanlan sa lumang larawan.
Ngunit kapag pinakinggan natin ang kanilang mga kuwento at isinulat ang kanilang mga pangalan nang may katumpakan at paggalang, makikita natin ang matagal nang katotohanan:
Ang mga Ayta ay hindi lamang bahagi ng nakaraan. Sila ay buhay na kasaysayan ng Mariveles.
0 Comments