Tagapagtala ng Kasaysayan ng Mariveles at Kompositor ng Mariveles March
Ang buhay at ambag ng isang Mariveleñong ginamit ang panulat, musika, at paglilingkod upang mapanatili ang alaala ng kanyang bayan
May mga taong nagiging bahagi ng kasaysayan dahil sa mataas na posisyong kanilang hinawakan. May iba namang naaalala dahil sa mga gusali, institusyon, o proyektong kanilang iniwan.
Ngunit may mga taong tulad ni Enrique Victoria Liloc na ang pamana ay hindi lamang makikita sa isang bagay o isang lugar.
Makikita ito sa mga salitang kanyang isinulat.
Maririnig ito sa musikang kanyang nilikha.
At mababasa ito sa kasaysayang kanyang pinagsikapang maitala.
Hindi lamang nabuhay si Enrique Liloc sa Mariveles.
Isinulat niya ang Mariveles.
Inawit niya ang Mariveles.
Pinagsilbihan niya ang Mariveles.
At sa pamamagitan ng kanyang mga alaala, manuskripto, komposisyon, at paglilingkod sa pamahalaang lokal, nakapag-iwan siya ng mahalagang pamana para sa mga susunod na henerasyon ng Mariveleño.
Isang Anak ng Lumang Poblacion
Sa sariling sulat-kamay ni Enrique Liloc na pinamagatang “Pagpapakilala ng Sumulat,” ipinakilala niya ang kanyang sarili bilang Enrique Liloc y Victoria, ipinanganak noong Hulyo 15, 1920, sa Kalye Washington sa Poblacion, Mariveles, Bataan.
Ang nasabing kalsada ay kalaunang nakilala bilang A. Bonifacio Street.
Ayon mismo sa kanyang salaysay, anak siya nina Modesto Liloc at Macaria Victoria.
Isinalaysay rin niya ang pinagmulan ng kanilang pamilya. Ang kanyang lolo sa ama na si Norberto Liloc ay nagmula sa Nasugbu, Batangas at napadpad sa Mariveles noong bata pa. Binanggit din niya na may dalawa pang kapatid itong dumating at nanirahan sa Mariveles.
Sa panig naman ng kanyang ina, iniugnay niya ang kanilang angkan sa pamilyang Victoria-Agustin mula sa San Gabriel, Malolos, Bulacan.
Sa simpleng mga detalyeng ito pa lamang ay makikita na kung bakit mahalaga ang pagsusulat ni Liloc.
Hindi lamang digmaan, gobernador, alkalde, o malalaking pangyayari ang bumubuo sa kasaysayan.
Kasaysayan din ang kuwento ng mga pamilyang dumating sa isang bayan, nanirahan, nag-asawa, naghanapbuhay, nagkaanak, at naging bahagi ng paghubog sa isang komunidad.
Lumaki sa Isang Pamilyang Mangingisda
Hindi marangya ang kabataan ni Enrique Liloc.
Sa kanyang sariling paglalarawan, mahirap ang kanilang pamilya at umaasa sa pangingisda bilang pangunahing kabuhayan.
Dahil limitado ang kakayahan ng kanyang mga magulang na pag-aralin ang kanilang mga anak, hanggang ikapitong grado lamang muna ang kanyang natapos noong kabataan.
Ngunit hindi naging katapusan ng kanyang pag-aaral ang kahirapan.
Sa halip, naging bahagi ito ng kuwento ng isang taong patuloy na naghahanap ng pagkakataong matuto.
Mahalagang isipin kung ano ang Mariveles noong panahong iyon.
Malayo pa ito sa industriyalisadong bayang kilala natin ngayon.
Wala pa ang malalaking pabrika, pantalan, industrial complexes, at mga pasilidad na ngayo'y bumubuo sa Freeport Area of Bataan.
Mas maliit ang populasyon.
Ang dagat ay mahalagang pinagkukunan ng pagkain at kabuhayan.
Pangingisda, maliitang kalakalan, serbisyo sa pamahalaan, at mga gawaing kaugnay ng daungan at quarantine station ang bahagi ng pang-araw-araw na buhay.
Ito ang Mariveles na kinalakhan ni Enrique Liloc.
Isa sa mga Unang Mag-aaral ng Mariveles Institute
Dumating ang isang mahalagang pagkakataon noong 1952 nang maitatag ang Mariveles Institute, ang kauna-unahang high school sa bayan ayon sa salaysay ni Liloc.
Binanggit niya si Elisa Llamas bilang nagtatag nito at sinabi niyang kabilang siya sa mga unang naging estudyante ng paaralan.
Para sa isang taong napilitang huminto sa pag-aaral dahil sa kahirapan, malaking pagkakataon ang pagkakaroon ng sekundaryang paaralan sa mismong Mariveles.
Ngunit may sarili na ring pamilya si Enrique.
Dahil may dalawa na rin siyang anak na nag-aaral sa high school, kinailangan niyang muling isantabi ang sarili niyang pag-aaral upang unahin ang edukasyon ng kanyang mga anak.
Hindi nangangahulugang tumigil na siya sa pag-aaral.
Nagpatuloy siya sa pamamagitan ng International Correspondence School o ICS, kung saan kumuha siya ng kursong tinukoy niya bilang Instructional Engineering Division I.
Makikita rito ang isang katangiang paulit-ulit na lumilitaw sa buhay ni Enrique Liloc.
Hindi naging hadlang ang kahirapan, edad, o kakulangan ng pagkakataon sa kanyang kagustuhang matuto.
Ang Musikero ng Mariveles
Bago pa makilala bilang tagapagtala ng kasaysayan at lingkod-bayan, mahalagang bahagi na ng buhay ni Enrique Liloc ang musika.
Natuto siyang tumugtog sa ilalim ng paggabay ni Maestro Melchor Gonzales at naging bihasa sa pagtugtog ng clarinete.
Ngunit mahalagang kilalanin kung sino si Maestro Melchor Gonzales sa kasaysayan ng Mariveles.
Si Melchor Gonzales ay isa ring Katipunero.
Siya ay anak ni Agatona De Leon, na mas kilala sa Mariveles bilang Cabesang Tonang.
At kapatid niya si Esteban Gonzales, na kalaunan ay naging Mayor ng Mariveles noong panahon ng pamahalaang Amerikano.
Sa magkapatid na Melchor at Esteban Gonzales ay makikita ang dalawang mahalagang mukha ng kasaysayan ng bayan.
Si Melchor Gonzales, bilang Katipunero, ay kaugnay ng henerasyong nakipaglaban para sa kalayaan ng bayan mula sa kolonyal na kapangyarihan.
Si Esteban Gonzales naman ay naging bahagi ng pamamahala ng Mariveles sa bagong yugto ng kasaysayan sa ilalim ng pamahalaang Amerikano.
At sa gitna ng kuwentong ito ay naroon ang isang batang musikero na nagngangalang Enrique Liloc.
Mula kay Maestro Melchor Gonzales Patungo kay Enrique Liloc
Hindi lamang mga nota at teknik sa clarinete ang natutuhan ni Enrique Liloc kay Maestro Melchor Gonzales.
Sa isang mas malawak na pananaw, bahagi siya ng isang tradisyong ipinapasa mula sa isang henerasyon ng Mariveleño patungo sa susunod.
Sa mga lumang bayan tulad ng Mariveles, hindi lamang libangan ang banda.
Bahagi ito ng buhay ng pamayanan.
Naroon ang musika sa pista.
Sa parada.
Sa prusisyon.
Sa seremonya.
Sa kasal.
Sa libing.
Sa mga pagtitipon.
At sa mahahalagang sandali sa buhay ng bayan.
Ang mga maestro tulad ni Melchor Gonzales ang nagturo sa mga kabataang musikero at nagpasa ng kaalamang musikal sa susunod na salinlahi.
Isa sa mga naturuan niya ay si Enrique V. Liloc.
At ang estudyanteng ito ay kalaunan magiging isang kompositor na magbibigay sa Mariveles ng isa sa pinakamahalagang awiting kumakatawan sa pagkakakilanlan ng bayan.
Ang Mariveles March
Kabilang sa mga komposisyong iniuugnay kay Enrique Liloc ang Copo de Mariveles at ang kanyang pinakatanyag na obra, ang Mariveles March.
Noong 1979, isinulat at nilapatan niya ng musika ang Mariveles March.
Makikita pa sa orihinal na handwritten musical manuscript ang kanyang pangalan:
“By: Enrique V. Liloc, 1979.”
Hindi lamang awit tungkol sa pangalan ng bayan ang Mariveles March.
Isa itong musikal na paglalarawan ng kanyang pananaw sa Mariveles.
Isang bayang pinagpala.
Isang bayang maganda.
Isang bayang mayaman sa likas na yaman.
Isang bayang nagbibigay ng kabuhayan.
Isang bayang patuloy na umuunlad.
At higit sa lahat, isang bayang hindi malilimutan ng sinumang tunay na nagmamahal dito.
Nagsisimula ang awit sa:
“Mariveles, Mariveles, pinagpala ng Maykapal
Ang ganda at yaman, pag-asa ng bayan...”
Sa isa pang bahagi ay ipinahayag niya:
“Kay sarap manirahan dito sa aming bayan
Mariveles ngayon at kailanman
Ay hindi malilimutan.”
Ngunit marahil, isa sa pinakamakapangyarihang bahagi ng awit ay ang mensahe para sa mga Mariveleñong napalayo sa kanilang bayan:
“Kahit malayo ang inyong bayan
Sa ibayong dagat man
Mariveles, Mariveles nais masilayan.”
Awit para sa mga Mariveleño sa Buong Mundo
Noong isulat ni Enrique Liloc ang mga salitang iyon noong 1979, marahil hindi niya lubos na maiisip kung gaano kalawak ang magiging kahulugan nito makalipas ang maraming dekada.
Ngayon, libu-libong Mariveleño ang naninirahan sa iba't ibang bahagi ng Pilipinas at ng mundo.
May nasa Maynila.
May nasa Amerika.
May nasa Canada.
May nasa Europe.
May nasa Middle East.
May nasa Australia.
May mga pamilya nang ilang henerasyon nang nakatira sa ibang bansa ngunit patuloy na kinikilala ang Mariveles bilang bahagi ng kanilang pinagmulan.
Kaya ang mga salitang:
“Kahit malayo ang inyong bayan, sa ibayong dagat man...”
ay parang mensaheng isinulat para sa bawat Mariveleñong napalayo ngunit hindi nakakalimot.
Maaaring lumayo ang isang tao sa Mariveles.
Ngunit mahirap alisin ang Mariveles sa puso ng isang tunay na Mariveleño.
At sa pagtatapos ng kanyang komposisyon ay naroon ang isang simpleng panawagan:
“Mariveles, Mariveles, isigaw ang Mabuhay! Mabuhay!”
Mula Musikero Patungong Lingkod-Bayan
Hindi lamang musika ang naging larangan ng paglilingkod ni Enrique Liloc.
Pumasok din siya sa pampublikong serbisyo.
Ayon sa kanyang sariling salaysay, nahalal siyang konsehal ng Mariveles noong 1965.
Pagkatapos ng kanyang termino, hindi muna siya muling kumandidato.
Nang magkaroon ng reorganisasyon ng mga poblacion bilang mga barangay noong dekada sitenta, naging Barangay Captain ng Poblacion ng Mariveles si Liloc.
Kalaunan ay naging bahagi rin siya ng pamunuan ng mga barangay at nakilala bilang ABC President ng Mariveles.
Ang lumang larawan ng mga opisyal sa harap ng Barangay Hall, Poblacion, Mariveles, Bataan ay isa sa mga visual na patotoo ng kanyang pakikilahok sa pamamahala ng komunidad.
Ngunit higit sa mga posisyong kanyang hinawakan, mahalagang isipin kung ano ang kanyang nasaksihan sa buong buhay niya.
Isang Saksi sa Pagbabago ng Mariveles
Ipinanganak si Enrique Liloc noong 1920.
Ibig sabihin, nakita niya ang Mariveles bago ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig.
Nasaksihan niya ang bayang ang pangunahing kabuhayan ng marami ay nakaugnay sa dagat.
Nakita niya ang panahon ng mga lumang kalsada, lumang bahay, maliliit na pamayanan, banda, pista, at simpleng buhay sa Poblacion.
Nabuhay siya sa panahon ng digmaan.
Nakita niya ang pagkawasak ng bayan.
Nasaksihan niya ang muling pagbangon pagkatapos ng digmaan.
At nakita rin niya ang pagdating ng isang bagong yugto ng kasaysayan ng Mariveles.
Ang industriyalisasyon.
Ang pagtatayo ng mga bagong industriya.
Ang paglaki ng populasyon.
Ang pagdating ng mga manggagawa mula sa iba't ibang lalawigan.
Ang pagbabago ng mga baybayin.
Ang pagtatayo ng mga pantalan.
At ang unti-unting paghubog sa Mariveles bilang isa sa pinakamahalagang industrial centers ng Bataan.
Si Enrique Liloc ay hindi lamang nagsulat tungkol sa pagbabago.
Nasaksihan niya ito.
Ang Tagapagtala ng Kasaysayan ng Mariveles
Dito nagiging lalong mahalaga ang isa pang bahagi ng buhay ni Enrique V. Liloc.
Nagsulat siya tungkol sa kasaysayan ng Mariveles.
Sa halip na hayaang mawala ang mga kuwento ng matatanda, pangalan ng mga lumang lugar, tradisyon, paniniwala, at mga pagbabagong kanyang nalalaman, sinikap niyang isulat ang mga ito.
Ang kanyang maikling kasaysayan ng Mariveles ay ginamit din sa mga lokal na publikasyon at souvenir program ng bayan.
Sa kanyang mga sulat-kamay, tinalakay niya ang pinagmulan ng Mariveles at ang dating pamayanang tinatawag niyang Cam-Aya.
Binanggit din niya ang isang sinaunang pamayanan sa isang lugar na kanyang tinawag na Samento, na malapit sa isang bukal na may mainit na tubig na iniuugnay ng mga tao noon sa mga Anito o Engkanto.
Mahalagang tala ito ng lokal na alaala.
Ang Halaga ng Community Memory
Hindi lahat ng kasaysayan ay matatagpuan sa opisyal na dokumento.
May mga kuwento na unang umiiral sa alaala ng mga pamilya.
May mga pangalan ng lugar na ipinapasa sa bibig ng matatanda.
May mga tradisyon na walang nakasulat na rekord.
May mga pangyayaring hindi napansin ng mga opisyal na dokumento ngunit nanatili sa alaala ng komunidad.
Ito ang dahilan kung bakit mahalaga ang mga taong tulad ni Enrique Liloc.
Nagsulat siya.
Inilagay niya sa papel ang mga kuwentong maaari sanang tuluyang mawala.
Kasabay nito, mahalagang tingnan ang kanyang mga salaysay bilang bahagi ng local historical tradition at community memory.
Ang mga ito ay dapat patuloy na ihambing at suriin gamit ang iba pang primary sources tulad ng:
Spanish colonial records,
lumang mapa,
parish records,
municipal documents,
census records,
military records,
lumang pahayagan,
at iba pang archival materials.
Hindi nito binabawasan ang halaga ng kanyang mga isinulat.
Sa halip, mas lalo nitong ipinapakita kung bakit mahalagang mapangalagaan ang kanyang manuskripto.
Dahil bago pa man dumating ang modernong digital archiving at online historical research, may isang Mariveleño nang nagsisikap na isulat ang kasaysayan ng kanyang sariling bayan.
Mula Cam-Aya Hanggang Makabagong Mariveles
Sa mga isinulat ni Liloc, makikita ang kanyang pagtatangkang buuin ang kuwento ng Mariveles mula sa sinaunang pamayanan hanggang sa kanyang sariling panahon.
Tinalakay niya ang dating Cam-Aya.
Ang pagdating ng mga Kastila.
Ang kahalagahan ng look at daungan ng Mariveles.
Ang panahon ng kolonyal na pamamahala.
At ang mga pagbabagong naganap sa bayan sa paglipas ng panahon.
Mahalaga ang kanyang perspektibo dahil hindi siya isang mananalaysay na tumingin lamang sa Mariveles mula sa malayo.
Tagaroon siya.
Lumakad siya sa mga kalsadang kanyang isinulat.
Kilala niya ang mga pamilya.
Narinig niya ang mga kuwento ng matatanda.
Nakilala niya ang mga taong naging bahagi ng lumang Mariveles.
At higit sa lahat, nasaksihan niya mismo ang maraming pagbabagong kanyang isinulat.
Kaya ang kanyang mga tala ay hindi lamang simpleng kuwento tungkol sa isang bayan.
Bahagi rin ito ng kolektibong alaala ng Mariveles.
Isang Kadena ng Kasaysayan
Kapag pinagsama-sama ang mga pangalan sa kuwentong ito, makikita ang isang napakagandang koneksiyon sa pagitan ng iba't ibang henerasyon ng Mariveles.
Nariyan si:
Agatona De Leon
na mas kilala bilang Cabesang Tonang.
Anak niya si:
Melchor Gonzales
isang Katipunero at naging maestro ng musika sa Mariveles.
Kapatid ni Melchor si:
Esteban Gonzales
na kalaunan ay naging Mayor ng Mariveles noong panahon ng pamahalaang Amerikano.
At isa sa mga naturuan ni Maestro Melchor Gonzales ay:
Enrique Victoria Liloc
na naging musikero, kompositor, konsehal, Barangay Captain, lider ng mga barangay, at tagapagtala ng kasaysayan ng Mariveles.
Makikita rito kung paano dumadaloy ang kasaysayan mula sa isang henerasyon patungo sa susunod.
Mula sa Katipunan.
Patungo sa lokal na pamahalaan.
Patungo sa musika.
Patungo sa pagsusulat ng kasaysayan.
At patungo sa isang awiting hanggang ngayon ay kumakatawan sa pagmamahal ng mga tao sa Mariveles.
Isang Buhay na Nagdurugtong sa Lumang Mariveles at Bagong Mariveles
Sa isang buhay ni Enrique Liloc, tila nagtagpo ang iba't ibang panahon ng Mariveles.
Ang kanyang guro ay isang Katipunero.
Ang kapatid ng kanyang guro ay naging alkalde noong panahon ng pamahalaang Amerikano.
Si Enrique ay ipinanganak noong 1920.
Lumaki bago ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig.
Nasaksihan ang digmaan.
Nakita ang rehabilitasyon ng bayan.
Naging lingkod-bayan.
Nakita ang pagsisimula ng industriyalisasyon.
At noong 1979, isinulat ang awiting magbibigay ng musika sa pangalan ng kanyang bayan.
Sa ganitong paraan, si Enrique Liloc ay naging isang tulay.
Isang tulay mula sa lumang Poblacion patungo sa modernong Mariveles.
Mula sa panahon ng mga banda patungo sa panahon ng mga pabrika.
Mula sa oral history patungo sa nakasulat na kasaysayan.
Mula sa alaala patungo sa dokumentasyon.
Ang Tunay na Halaga ng Pamana ni Enrique V. Liloc
Hindi kailangang maging propesyonal na historyador upang makatulong sa kasaysayan.
Hindi kailangang maging tanyag na kompositor upang makagawa ng musikang mananatili sa puso ng isang bayan.
Hindi kailangang magmula sa mayamang pamilya upang magkaroon ng mahalagang ambag sa lipunan.
Ito marahil ang pinakamalaking aral sa buhay ni Enrique V. Liloc.
Isang batang nagmula sa pamilyang umaasa sa pangingisda, na hanggang ikapitong grado lamang muna ang natapos, ang kalaunan ay naging:
Musikero.
Kompositor.
Konsehal.
Barangay Captain.
Lider ng komunidad.
At tagapagtala ng kasaysayan.
Hindi niya hinayaang maging dahilan ang kakulangan ng pagkakataon upang tumigil sa pag-aaral.
Hindi niya hinayaang mawala lamang sa kanyang isip ang mga kuwentong kanyang nalalaman.
Isinulat niya ang mga ito.
Hindi niya itinago sa sarili ang kanyang talento sa musika.
Ibinahagi niya ito sa bayan.
At hindi niya tiningnan ang paglilingkod-bayan bilang titulo lamang.
Ginawa niya itong bahagi ng kanyang buhay.
Isang Pamana para sa Susunod na Mariveleño
Ngayong patuloy na nagbabago ang Mariveles, lalong nagiging mahalaga ang mga iniwang tala ng mga taong tulad ni Enrique Liloc.
Maraming lumang bahay ang wala na.
Maraming kalsada ang nagbago ng pangalan.
Maraming dating dalampasigan ang napalitan ng mga pantalan at industriya.
Maraming lumang gusali ang nawala.
Maraming tanawin ang nagbago.
At maraming matatandang nakakaalam ng mga kuwento ng bayan ang yumao na.
Ngunit hangga't may:
mga lumang dokumento,
mga larawan,
mga awitin,
mga mapa,
mga liham,
mga manuskripto,
at mga alaala,
maaari pa rin nating buuin ang kuwento ng Mariveles.
At kabilang sa mga taong tumulong upang maging posible iyon si:
ENRIQUE VICTORIA LILOC
Sa kanyang panulat, naitala niya ang nakaraan.
Sa kanyang serbisyo, naging bahagi siya ng kasalukuyan ng kanyang panahon.
Sa kanyang musika, nagsalita siya para sa mga susunod na henerasyon.
At sa kanyang Mariveles March, binigyan niya ng himig ang pagmamahal ng isang Mariveleño sa kanyang sariling bayan.
Kapag inaawit natin ang pangalan ng Mariveles, naroon pa rin ang bahagi ng kanyang tinig.
Kapag binabasa natin ang kanyang mga tala, naroon pa rin ang kanyang alaala.
At kapag patuloy nating pinag-aaralan at pinangangalagaan ang kasaysayan ng Mariveles, ipinagpapatuloy natin ang gawaing kanyang sinimulan.
Enrique Victoria Liloc
Musikero.
Kompositor.
Lingkod-bayan.
Tagapagtala ng kasaysayan.
Isang tunay na Mariveleño.
At sa bawat pagbigkas ng kanyang huling panawagan:
“MARIVELES, MARIVELES, ISIGAW ANG MABUHAY!”
patuloy na nabubuhay ang pamana ng taong nagbigay ng musika, salita, at alaala sa bayang kanyang minahal.
MABUHAY ANG MARIVELES!
MABUHAY ANG MGA MARIVELEÑO!
Mga Sanggunian at Tala
Pangunahing Sanggunian:
Enrique V. Liloc, Ang Kasaysayan ng Mariveles, mga personal na sulat-kamay at autobiographical notes, kabilang ang Pagpapakilala ng Sumulat.
Musical Source:
Mariveles March / Hymn, lyrics and music by Enrique V. Liloc, 1979.
Historical and Family Context:
Si Maestro Melchor Gonzales, guro ni Enrique V. Liloc sa musika, ay isang Katipunero, anak ni Agatona De Leon o Cabesang Tonang, at kapatid ni Esteban Gonzales, na naging Mayor ng Mariveles noong panahon ng pamahalaang Amerikano.
Archival Note:
Ang ilang etimolohiya, petsa, tradisyong lokal, at salaysay sa mga manuskripto ni Enrique Liloc ay mahalagang bahagi ng documentary at oral heritage ng Mariveles. Ang mga ito ay nararapat pang patuloy na ihambing sa Spanish colonial records, municipal documents, parish records, historical maps, census records, military archives, at iba pang primary sources upang higit pang mapagtibay at mapalawak ang kasaysayan ng bayan.
MARIVELES HISTORICAL SOCIETY
Preserving the people, places, stories, music, and memory of Mariveles for generations to come.
0 Comments