Mula sa Alamat, Sinaunang Pamayanan, Himagsikan, Hanggang sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig
MARIVELES HISTORICAL SOCIETY
Batay sa “The History of Mariveles” ni Ricardo M. Catahan, kasama ang mga tala at salaysay tungkol sa sinaunang bayan ng Mariveles.
Ang kasaysayan ng Mariveles ay hindi lamang kuwento ng isang bayan sa dulo ng Tangway ng Bataan. Ito ay kuwento ng isang sinaunang pamayanan na nakatanaw sa bukana ng Manila Bay, naging mahalagang himpilan ng mga Kastila, sentro ng kalakalan at paglalayag, tanggulan ng mga rebolusyonaryo, quarantine station ng bansa, at kalaunan ay isa sa pinakamahalagang lugar sa kasaysayan ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa Pilipinas.
Ngunit bago ang mga dokumento, pangalan ng mga opisyal, digmaan at pampublikong institusyon, nabalot muna sa alamat ang pinagmulan ng pangalang Mariveles.
ANG ALAMAT NI MARIA VELES AT NG CORREGIDOR
Isa sa pinakamatagal nang kuwentong inuugnay sa Mariveles ay ang alamat ni Maria Veles.
Ayon sa alamat, noong unang bahagi ng ika-18 siglo ay may isang prominenteng pamilyang Kastila na nagngangalang Veles na naglakbay patungong Maynila mula Mexico. Mayroon silang magandang anak na babae na si Maria Veles, na umibig sa isang binatang hindi sang-ayon ang kanyang mga magulang.
Dahil ipinagbabawal ang kanilang pagmamahalan, tumakas ang dalawa at nagtungo sa baybayin ng Bataan, na noon ay inilalarawang masukal at malayo sa sentro ng kolonyal na pamahalaan.
Humingi umano ng tulong ang pamilya ni Maria sa mga awtoridad. Isang hukom at opisyal na tinatawag na Corregidor ang humabol sa magkasintahan.
Sa kuwentong ito, sumakay si Maria sa kabayo habang ang kanyang kasintahan naman ay sakay ng kalabaw. Nang matagpuan sila ng Corregidor, pinigilan umano nito ang kanilang pagpapakasal.
Sa halip na maghiwalay, nangako raw ang dalawa na mananatiling tapat sa isa't isa. Si Maria ay naging madre at ang kanyang kasintahan ay naging monghe.
Dito pumapasok ang mas makulay na bahagi ng alamat.
Ayon sa kuwento, nagalit ang espiritu ng kabundukan ng Bataan sa naging kapalaran ng dalawa. Bilang walang hanggang alaala ng kanilang pagmamahalan, si Maria Veles ay naging bahagi ng kabundukan ng Bataan. Sa kabilang panig ng dagat naman inilagay ang kanyang kasintahan upang magpakailanman niyang matanaw si Maria.
Ang Corregidor naman diumano ay naging batong isla sa pagitan nila.
Maging ang kabayo at kalabaw sa kuwento ay iniuugnay sa mga islang Caballo at Carabao sa bungad ng Manila Bay.
Sa paglipas ng panahon, sinasabing ang pangalang Maria Veles ay naging Mariveles.
Magandang alamat ito at mahalagang bahagi ng lokal na tradisyon. Gayunman, mahalagang idiin na ito ay isang alamat at hindi napatunayang historikal na pinagmulan ng pangalan ng Mariveles.
Maging si Ricardo M. Catahan, sa kanyang pagsulat tungkol sa kasaysayan ng bayan, ay naglahad ng iba't ibang teorya sa pinagmulan ng pangalan.
SAAN NGA BA NAGMULA ANG PANGALANG MARIVELES?
May ilang paliwanag na ibinigay ng mga naunang mananaliksik.
May teoryang inuugnay ang Mariveles sa salitang Tagalog na “maraming dilis,” na sinasabing unti-unting nabago ang pagbigkas hanggang maging Mariveles.
Mayroon ding popular na paniniwala na nagmula ito sa pangalang Maria Veles.
Gayunman, sinabi rin sa tala ni Catahan na may mga lokal na mananaliksik, kabilang si Gregorio de Guzman, na naniniwalang maaaring may batayang historikal ang unang teorya samantalang walang sapat na ebidensiyang historikal para sa kuwento ni Maria Veles.
Samakatuwid, kailangang paghiwalayin natin ang alamat, oral tradition, at dokumentadong kasaysayan.
Ang alamat ay bahagi ng ating kultura. Ang dokumento naman ang nagsisilbing pangunahing batayan sa pagsusulat ng kasaysayan.
ANG SINAUNANG MARIVELES
Bago pa mabuo ang lalawigan ng Bataan bilang isang hiwalay na lalawigan, napakalawak ng sakop ng tinatawag na Corregimiento de Mariveles.
Ayon sa tala ni Catahan, sakop nito noon ang mga lugar na kalaunan ay naging bahagi ng Bagac, Morong, Maragondon, at maging ang isla ng Corregidor.
Ipinapakita nito na ang pangalang Mariveles ay hindi lamang tumutukoy noon sa maliit na sentro ng bayan na kilala natin ngayon. Isa itong mahalagang administratibo at heograpikong pangalan sa bungad ng Manila Bay.
Sa panahon ng pamamahala ni Gobernador-Heneral Pedro Manuel de Arandia noong kalagitnaan ng ika-18 siglo, isinailalim ang kasalukuyang teritoryo ng Bataan sa bagong kaayusang administratibo.
Unti-unting nabuo ang Bataan bilang isang hiwalay na lalawigan, habang nanatiling mahalagang bayan at daungan ang Mariveles.
SAMENTO AT BALON ANITO
Isa sa pinakamahalagang bahagi ng sinaunang kasaysayan ng Mariveles ay ang lugar na tinatawag sa lumang dokumento bilang “Samento.”
Ayon sa isang tala noong 1911 na binanggit ni Catahan, ang mga unang nanirahan sa Mariveles ay nagtatag ng pamayanan sa Samento.
Dito umano matatagpuan ang Balon Anito, isang bukal o mineral spring na humigit-kumulang isang kilometro mula sa sentro ng bayan.
Bago pa dumating at tuluyang lumaganap ang Kristiyanismo, mayroon nang sariling paniniwala at espiritwal na tradisyon ang mga katutubong naninirahan sa lugar.
Isinasaad sa lumang salaysay na may sinasambang espiritu o “diwata” na pinaniniwalaang nagpapakita sa paligid ng bukal.
Mahalaga ang ganitong tala sapagkat ipinapakita nitong bago pa dumating ang mga misyonerong Kastila, ang Mariveles ay hindi isang bakanteng lugar.
Mayroon nang mga tao, pamayanan, kultura, paniniwala at sariling paraan ng pamumuhay.
ANG PAGDATING NG MGA MISYONERO
Ayon sa salaysay, dumating kalaunan ang mga misyonerong Kastila at nagsimulang hikayatin ang mga naninirahan na yakapin ang Kristiyanismo.
Ang unang simbahan ay sinasabing itinayo sa Samento.
Lumipas ang panahon at isang bagong simbahan naman ang itinayo sa lugar kung saan matatagpuan ang kasalukuyang simbahang Katoliko, na ayon sa tala ni Catahan ay nangyari bandang 1729.
Mula rito, unti-unting nabuo ang kolonyal na sentro ng Mariveles.
ANG HIMAGSIKAN SA MARIVELES
Hindi rin naiwan ang Mariveles sa lumalawak na kilusang rebolusyonaryo laban sa pamahalaang Kastila noong huling bahagi ng ika-19 na siglo.
Ayon kay Catahan, noong 1896, pinangunahan ni Francisco Dinglas, na kilala rin bilang “Walang Sugat,” kasama si Santiago Barkase ng Cabcaben, ang isang kilusang rebolusyonaryo sa lugar.
Noong unang bahagi naman ng 1897, nagsimula si Florentino Llagas ng isa pang pagkilos sa Sisiman, malapit sa quarry ng Bureau of Public Works.
Kapwa mabilis na natuklasan ng mga awtoridad ang dalawang pagkilos na ito.
Ngunit hindi dito nagtapos ang kilusan.
Sa huling bahagi ng 1897 ay nagkaroon ng mas matagumpay na pagtatangka.
Kabilang sa mga unang organisador na binanggit sa tala sina:
Cosme Vida, Anastacio Vida at Agapito Tirona, na pawang mula sa Kawit, Cavite.
Nagkaroon umano sila ng ugnayan sa punong himpilan ni Heneral Emilio Aguinaldo, at si Rafael Echevarria naman ang nagsilbing liaison o tagapag-ugnay.
“BANAAG NG KALAYAAN”
Isa sa pinakamakulay na pangyayari sa salaysay ni Catahan ay naganap noong Mayo 31, 1898.
Isang pangkalahatang pag-aalsa umano ang sinimulan sa pamamagitan ng napagkasunduang hudyat pagkatapos ng ikatlong pagtunog ng tambol.
Tinawag ang hudyat na:
“Banaag ng Kalayaan”
Ang araw na iyon ay nakilala rin umano bilang “Kopohan.”
Ang ganitong mga lokal na pangyayari ay mahalagang bahagi ng mas malaking kuwento ng Himagsikang Pilipino. Ipinakikita nito na ang pakikibaka para sa kalayaan ay hindi lamang naganap sa Maynila, Cavite o Bulacan.
May sariling kuwento ng paglaban ang Mariveles.
MGA UNANG PINUNO NG BAYAN
Ayon sa tala ni Catahan, ang pinakamaagang naitalang gobernadorcillo ng Mariveles ay si Domingo Zoilan noong 1811.
Sa pagdating ng pamahalaang Amerikano, binanggit naman si Juan Rodriguez bilang unang “Presidente Local.” Sa kanyang administrasyon umano nagsimulang magkaroon ng sistemang tubo ng tubig ang bayan.
Sa panahon ng Commonwealth, binanggit naman ni Catahan si Jose Sarreal, Sr. bilang municipal president.
Binanggit din sa salaysay si Silvestre Yraola kaugnay ng mga unang panahon ng pamahalaang munisipal sa panahon ng Republika.
Ang mga tala tungkol sa mga unang pinuno ng Mariveles ay mahalagang ipagpatuloy ang masusing pagsusuri sapagkat may iba't ibang dokumento at terminolohiyang ginamit sa iba't ibang panahon ng pamahalaang Kastila, Amerikano, Commonwealth at Republika.
MARIVELES AT ANG BATAAN DEATH MARCH
Dumating ang isa sa pinakamadilim na yugto ng kasaysayan ng bayan noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig.
Noong Abril 9, 1942, bumagsak ang Bataan.
Mula sa Mariveles nagsimula ang isa sa mga pangunahing pinagmulan ng sapilitang pagpapalakad sa libu-libong Pilipino at Amerikanong sundalong bihag na kalaunan ay nakilala bilang Bataan Death March.
Kasabay nito, halos tumigil ang normal na pamahalaang sibil sa bayan.
Ayon sa salaysay ni Catahan, hindi pinahintulutan ng mga puwersang mananakop na muling manirahan nang normal ang populasyon sa Mariveles sa malaking bahagi ng panahon ng okupasyon.
Noong Pebrero 15, 1945, bumalik ang mga puwersang Amerikano at napalaya ang Mariveles.
Pagsapit ng Marso 12, 1945, muling naitatag ang pamahalaang sibil at nagsimulang muling bumangon ang bayan mula sa pagkawasak ng digmaan.
ANG MARIVELES QUARANTINE STATION
Isa pang napakahalagang kabanata sa kasaysayan ng Mariveles ang pagkakatatag ng isang quarantine station.
Ayon sa tala ni Catahan, noong 1882 ay nagtatag ang pamahalaang Kastila ng isang quarantine station sa Mariveles upang siyasatin ang mga sasakyang-dagat na papasok sa Manila Bay.
Tinawag itong Lazareto de Mariveles.
Dahil nasa bungad mismo ng Manila Bay ang Mariveles, napakahalaga ng lokasyon nito sa pagpigil sa pagpasok ng mga nakahahawang sakit mula sa mga barkong nagmumula sa ibang bansa.
Nang mapasailalim ang Pilipinas sa Estados Unidos pagsapit ng ika-20 siglo, lalo pang pinaunlad ang pasilidad.
Ginawa ang Mariveles bilang Chief Quarantine Station of the Philippines sa ilalim ng U.S. Public Health Service.
Sa paglipas ng panahon, ang lugar ay hindi lamang naging pasilidad para sa pampublikong kalusugan. Naging maayos at tanyag din itong destinasyon para sa mga opisyal ng pamahalaan.
Ayon sa tala, ilang Gobernador-Heneral ng Pilipinas at maging si Pangulong Manuel L. Quezon ay nagpalipas ng mga weekend sa Mariveles Quarantine Station.
ANG MGA AETA NG MARIVELES
Mahalaga rin ang isang tala tungkol sa mga katutubong Aeta ng Mariveles.
Binanggit ni Catahan ang isang Aeta chieftain na nagngangalang Captain Yamot, na iniulat na kabilang sa mga Aeta mula Mariveles na dinala sa 1904 St. Louis World's Fair sa Estados Unidos.
Kilala umano siya sa husay sa paggamit ng pana at palaso.
Mahalagang basahin ang ganitong mga tala sa konteksto ng panahon. Ang pagdadala ng mga katutubong Pilipino sa mga pandaigdigang eksibisyon noong panahon ng kolonyalismong Amerikano ay bahagi ng isang mas malawak at kontrobersiyal na kasaysayan ng pagtingin at paglalarawan sa mga katutubo.
Para sa Mariveles Historical Society, mahalagang hindi lamang pangalan at kuwento ng mga kolonyal na opisyal ang maisulat.
Dapat ding maibalik sa kasaysayan ang boses, pagkakakilanlan at ambag ng mga katutubong Aeta, na matagal nang naninirahan sa kabundukan at baybayin ng Mariveles bago pa dumating ang mga Kastila.
ISANG MAKASAYSAYANG LUGAR MALAPIT SA QUARANTINE STATION
Isinalaysay din ni Catahan na may isang kubo malapit sa quarantine station na naging bahagi ng isang mahalagang pangyayari noong panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano.
Ayon sa kanyang tala, dito umano naganap noong 1901 ang isang pagsuko ng isang sundalong Amerikano sa isang Pilipino, isang pangyayaring inilalarawan niyang bahagi ng isang mahalagang yugto sa kasaysayan ng pakikibaka sa Bataan.
Ang mga ganitong lokal na detalye ay nararapat pang siyasatin gamit ang mga military record, archival document at iba pang primary sources upang matukoy ang eksaktong mga tao at pangyayari.
HENERAL ARTEMIO RICARTE SA MARIVELES
May mahalagang koneksiyon din ang bayan kay Heneral Artemio Ricarte, isa sa pinakamatatag na heneral ng Himagsikang Pilipino at Digmaang Pilipino-Amerikano.
Ayon sa tala ni Catahan, si Ricarte ay nadakip ng mga awtoridad na Amerikano sa isang sabungan sa Mariveles noong 1904.
Ang pangyayaring ito ay isa lamang sa maraming patunay na ang Mariveles, dahil sa estratehikong lokasyon nito sa Manila Bay at sa kabundukan ng Bataan, ay naging mahalagang lugar sa iba't ibang panahon ng tunggalian sa kasaysayan ng bansa.
MARIVELES: HIGIT PA SA ISANG BAYAN SA DULO NG BATAAN
Kapag pinagdugtong-dugtong ang mga kuwentong ito, isang mas malawak na larawan ng Mariveles ang lumilitaw.
Bago pa dumating ang mga Kastila, mayroon nang katutubong pamayanan.
May mga Aeta at iba pang unang naninirahan.
May sariling paniniwala at mga sagradong lugar tulad ng Balon Anito.
Sa panahon ng Kastila, naging bahagi ito ng malawak na Corregimiento de Mariveles.
Naging bayan, himpilan ng simbahan at mahalagang daungan.
Sa panahon ng Himagsikan, nagkaroon ito ng sariling mga rebolusyonaryong pagkilos.
Sa panahon ng Amerikano, naging sentro ito ng quarantine system ng buong Pilipinas.
Sa Ikalawang Digmaang Pandaigdig, naging bahagi ito ng pagtatanggol sa Bataan at naging isa sa mga pinagmulan ng Death March.
At pagkatapos ng digmaan, muling bumangon ang Mariveles.
Ito ang dahilan kung bakit mahalagang pag-aralan ang kasaysayan ng ating bayan hindi lamang bilang koleksiyon ng petsa at pangalan.
Ang kasaysayan ng Mariveles ay kuwento ng mga tao, pamilya, katutubo, mangingisda, sundalo, manggagawa, rebolusyonaryo, guro, pari, opisyal at ordinaryong Mariveleño na bumuo sa pagkakakilanlan ng bayan sa loob ng maraming salinlahi.
ISANG PANAWAGAN NG MARIVELES HISTORICAL SOCIETY
Marami pang bahagi ng kasaysayan ng Mariveles ang naghihintay na matagpuan.
Maaaring nasa lumang kahon ng inyong pamilya ang isang larawan.
Maaaring mayroon kayong lumang titulo ng lupa, baptismal record, liham, diary, mapa, postcard, dokumento, medalya, lumang pahayagan o kuwento ng inyong lolo at lola.
Maaaring ang isang pangalang nakalimutan na ng marami ay ninuno pala ninyo.
Hinihikayat ng Mariveles Historical Society ang lahat ng Mariveleño, saan mang bahagi ng Pilipinas o mundo, na ibahagi ang kanilang mga lumang larawan, dokumento, genealogy at kuwentong pampamilya.
Ang kasaysayan ng Mariveles ay hindi pag-aari ng iisang tao.
Kasaysayan natin ito.
At habang may mga Mariveleñong handang maghanap, magtanong, magsaliksik at magkuwento, patuloy na mabubuhay ang alaala ng ating bayan.
MARIVELES HISTORICAL SOCIETY
Preserving the Past. Rediscovering Our Roots. Giving Voice to the History of Mariveles.
Pangunahing sanggunian: Ricardo M. Catahan, “The History of Mariveles.” Ang ilang kuwentong nakapaloob sa orihinal na akda, partikular ang alamat ni Maria Veles, ay inilalahad bilang bahagi ng lokal na tradisyon at hindi bilang napatunayang historikal na katotohanan.
0 Comments