Esteban at Melchor Gonzales: Mga Katipunero, Lingkod-Bayan, at mga Anak ni Cabesang Tonang ng Mariveles

Unang Mayor sa Panahon ng mga Amerikano

Ang kasaysayan ng Mariveles, Bataan ay hindi lamang nakaukit sa mga lumang gusali, lansangan, at opisyal na dokumento. Buhay ito sa mga kuwento ng mga pamilyang nagsakripisyo, lumaban, at naglingkod para sa bayan.

Kabilang sa kanila ang magkapatid na Esteban Gonzales at Melchor Gonzales, mga Katipunero ng Mariveles na nagpatuloy sa paglilingkod sa kanilang bayan matapos ang Himagsikang Pilipino. Si Esteban ay kinikilalang unang alkalde ng Mariveles sa panahon ng pamahalaang Amerikano. Pagsapit ng 1915, kapwa sila ni Melchor ay opisyal nang nakatalang mga kawani ng United States Public Health Service sa Mariveles.

Ang kanilang buhay ay mahalagang tulay mula sa panahon ng Katipunan patungo sa pagtatatag ng lokal na pamahalaan, pampublikong edukasyon, at serbisyong pangkalusugan sa Mariveles.

Mga anak ni Agatona, ang kilalang Cabesang Tonang

Sina Esteban at Melchor ay mga anak ni Agatona, na mas kilala sa Mariveles bilang Cabesang Tonang. Ang titulong “Cabesang” ay karaniwang katawagan noon sa isang taong kinikilala at iginagalang sa pamayanan.

Si Agatona rin ang ina ni Jose Sarreal at lola ni Carlos Sarreal sa panig ng pamilyang Sarreal. Dahil dito, nag-uugnay ang kanyang angkan sa dalawang mahalagang apelyido sa kasaysayan ng Mariveles, ang mga Gonzales at Sarreal.

Sa pamamagitan ni Cabesang Tonang, nagtatagpo ang mga salaysay ng magkakapatid na Esteban, Melchor, at Jose, pati na ang sumunod na salinlahi ni Carlos Sarreal. Hindi lamang ito talaan ng mga pangalan. Isa itong kasaysayan ng isang pamilyang nakaugat sa buhay panlipunan, pakikibaka, at paglilingkod sa Mariveles.

Sina Esteban at Melchor bilang mga Katipunero

Batay sa kasaysayang pampamilya at lokal na salaysay ng Mariveles, sina Esteban at Melchor Gonzales ay naging mga Katipunero noong panahon ng pakikibaka laban sa pamahalaang kolonyal ng Espanya.

Ang pagiging Katipunero ay hindi lamang pagsapi sa isang lihim na samahan. Nangangahulugan itong pagtanggap sa panganib ng pagkabilanggo, pagpapahirap, pagkawala ng kabuhayan, at maging kamatayan. Layunin ng Katipunan na wakasan ang kolonyal na paghahari at itatag ang isang malaya at nagsasariling bansang Pilipino.

Bilang mga taga-Mariveles, mahalaga ang kanilang posisyon. Ang bayan ay nakaharap sa Look ng Maynila at matatagpuan malapit sa Corregidor. Isa itong mahalagang daanan ng mga tao, barko, kalakal, sundalo, at impormasyon. Dahil dito, ang anumang pagkilos laban sa kolonyal na pamahalaan ay nangangailangan ng malaking tapang at matinding pag-iingat.

Kailangan pang mahanap ang mga orihinal na tala ng Katipunan, military records, municipal documents, o mga sinumpaang salaysay upang matukoy ang kanilang eksaktong ranggo, yunit, at mga naging gawain. Gayunman, malinaw sa kasaysayang ipinasa ng pamilya na bago sila naging mga kawani ng pamahalaan, sina Esteban at Melchor ay naging bahagi muna ng pakikibaka para sa kalayaan.

Esteban Gonzales bilang unang alkalde

Si Esteban Gonzales ay kinikilalang unang alkalde ng Mariveles sa panahon ng pamahalaang Amerikano, simula noong 1901.

May hiwalay ding tala na naglalagay sa kanyang panunungkulan bilang mayor mula 1908 hanggang 1909. Maaaring ang 1901 ay tumutukoy sa una niyang pagkilala bilang pinuno sa transisyon patungo sa bagong sistemang munisipal, habang ang 1908 hanggang 1909 ay tumutukoy sa isa pang termino o sa panahong may mas malinaw na dokumentasyon.

Hindi pa dapat pag-isahin ang dalawang petsa nang walang karagdagang municipal record. Subalit kapwa nito inilalagay si Esteban sa unang yugto ng pamahalaang munisipal ng Mariveles.

Ang kahalagahan ng kanyang pamumuno ay makikita hindi lamang sa kanyang titulo, kundi sa kanyang ambag sa edukasyon.

Ang unang paaralan sa Kuwarentenas

Noong 1901, nagsimula ang unang paaralan sa Mariveles sa Kuwarentenas, o Quarantine Station. Ang mga unang guro ay mga sundalong Amerikano sa pamamatnubay ni C. H. Goddarch, na ayon sa lokal na kasaysayan ay isa sa mga gurong ipinadala sa Pilipinas sakay ng barkong Thomas.

Ang mga gurong dumating sakay ng Thomas ay nakilala bilang mga “Thomasites.” Naging bahagi sila ng pagtatatag ng sistemang pampublikong edukasyon sa Pilipinas sa panahon ng Amerikano.

Mahalagang bahagi ng kasaysayang ito ang Kuwarentenas. Hindi lamang ito sentro ng quarantine at pampublikong kalusugan. Naging tahanan din ito ng unang pormal na paaralan ng Mariveles.

Ang paaralan sa panahon ni Mayor Esteban Gonzales

Sa panunungkulan ni Mayor Esteban Gonzales mula 1908 hanggang 1909, itinayo ang dalawang silid-aralan sa tabi ng bahay-pamahalaan sa Daang Zamora.

Yari sa kahoy at pawid ang gusali. Dito nagsimula ang una at ikalawang baitang. Bagama’t payak ang pasilidad, mahalagang hakbang ito sa pagbibigay ng edukasyon sa mga batang taga-Mariveles.

Sa mga sumunod na taon, nadagdagan ang mga silid-aralan. Sa panahon ni Mayor Valentin Semilla noong 1910, nakumpleto ang paaralan mula una hanggang ikapitong baitang.

Kabilang sa mga guro si C. H. Goddarch at tatlong boluntaryong gurong estudyante na taga-Mariveles. Ipinakikita nito na ang edukasyon ay hindi lamang dinala ng mga Amerikano. Tinanggap at itinaguyod din ito ng mga mismong mamamayan ng bayan.

Ang opisyal na trabaho ni Esteban noong 1915

Matapos maging Katipunero at alkalde, nagpatuloy si Esteban bilang kawani ng pampublikong kalusugan.

Nakatala ang kanyang pangalan sa Official Register of the United States, 1915, isang direktoryong inihanda ng Bureau of the Census ng United States Department of Commerce.

Ganito ang nakasulat sa dokumento:

“Esteban, Treas PHS Attndt $25pm PI PI Mariveles PI”

Ang mga daglat ay nangangahulugang:

Treas: Treasury Department
PHS: Public Health Service
Attndt: Attendant
$25pm: Sahod na $25 bawat buwan
Mariveles PI: Mariveles, Philippine Islands

Samakatuwid, ang opisyal na trabaho ni Esteban Gonzales noong 1915 ay Public Health Service Attendant sa Mariveles. Tumatanggap siya ng $25 bawat buwan, o $300 bawat taon.

Hindi tinukoy ng rehistro ang eksaktong pasilidad kung saan siya nagtrabaho. Dahil sa pagkakaroon ng Quarantine Station at Lazareto sa Mariveles, posibleng kaugnay ng mga ito ang kanyang trabaho. Gayunman, kailangan pa ng hiwalay na opisyal na dokumento upang ganap na makumpirma ang partikular niyang lugar ng pagkakatalaga.

Ang opisyal na trabaho ni Melchor Gonzales

Sa parehong rehistro ay matatagpuan ang pangalan ni Melchor:

“Melchor, Treas PHS Attndt $20pm PI PI Mariveles PI”

Ibig sabihin, si Melchor Gonzales ay Public Health Service Attendant din sa Mariveles noong 1915. Tumatanggap siya ng $20 bawat buwan, o $240 bawat taon.

Kapwa nagtrabaho ang magkapatid sa parehong ahensiya at bayan. Mas mataas nang $5 bawat buwan ang sahod ni Esteban. Posibleng bunga ito ng pagkakaiba sa kanilang tungkulin, haba ng serbisyo, antas, o responsibilidad, ngunit walang ibinigay na paliwanag ang rehistro.

Ang kanilang posisyon bilang attendants ay maaaring may kinalaman sa pangangalaga ng pasilidad, pagtulong sa mga pasyente at taong nasa quarantine, pagpapanatili ng kalinisan, at pagsuporta sa mga doktor at kawani. Ang mga ito ay maaaring tungkulin ng ganitong posisyon, ngunit hindi ito partikular na inilista sa dokumento.

Mula mga Katipunero hanggang mga lingkod ng pampublikong kalusugan

Kapansin-pansin ang naging takbo ng buhay nina Esteban at Melchor Gonzales.

Una, naging bahagi sila ng Katipunan at ng pakikibaka para sa kalayaan. Pagkatapos, tumulong sila sa pagtatayo ng bagong pamayanan sa ilalim ng nagbagong sistemang pampolitika. Si Esteban ay naging alkalde at tumulong sa pagpapaunlad ng edukasyon. Kalaunan, kapwa sila nagtrabaho sa serbisyong pangkalusugan.

Hindi nito binubura ang kanilang pagiging Katipunero. Sa halip, ipinakikita nitong ang pagmamahal sa bayan ay maaaring magpatuloy sa iba’t ibang anyo.

Noong panahon ng Himagsikan, ang paglilingkod ay nasa pakikibaka para sa kalayaan. Sa panahon ng kapayapaan at pagbabago ng pamahalaan, ang paglilingkod ay nasa paaralan, munisipyo, quarantine station, at pangangalaga sa mamamayan.

Ang pagpapatuloy ng paaralang sinimulan

Dahil sa paglaki ng populasyon ng paaralan, naghanap si Mayor Claro Paguio, na nanungkulan mula 1919 hanggang 1922 at muli mula 1922 hanggang 1925, ng mas malaking lupang pagtatayuan ng paaralan.

Noong 1925, itinayo sa dulo ng Daang Laya ang gusaling Gabaldon na may apat na silid-aralan. Ang bawat silid ay may sukat na siyam na metro por sampung metro.

Ang gusali ay yari sa kahoy at yero, may tablang sahig, mataas na silong, at malalaking bintanang kapis. Ang arkitektura nito ay nakabatay sa disenyong ginagamit ng mga Amerikano sa mga pampublikong paaralan.

Dito pumasok ang mga mag-aaral mula ikalima hanggang ikapitong baitang. Nanatili naman ang una hanggang ikaapat na baitang sa dating paaralan malapit sa bahay-pamahalaan.

Mula sa unang paaralan sa Kuwarentenas, sa dalawang silid na itinayo sa panahon ni Esteban, hanggang sa gusaling Gabaldon, makikita ang unti-unting pag-unlad ng pampublikong edukasyon sa Mariveles.

Ang pamana ng angkan nina Cabesang Tonang

Sa puso ng kuwentong ito ay si Agatona, o Cabesang Tonang, ina nina Esteban, Melchor, at Jose Sarreal, at lola ni Carlos Sarreal.

Sa kanyang mga anak at apo, makikita ang isang angkang nakaugat sa Mariveles. Ang kuwento ng pamilya ay tumatawid sa iba’t ibang panahon, mula sa Katipunan at Himagsikan hanggang sa pagtatayo ng pamahalaang bayan, paaralan, at serbisyong pangkalusugan.

Si Esteban ay naging Katipunero, pinuno ng bayan, tagapagtaguyod ng edukasyon, at kawani ng Public Health Service. Si Melchor ay naging Katipunero at kawani rin ng Public Health Service. Sa panig naman ni Jose at Carlos, nagpatuloy ang sangay ng pamilyang Sarreal.

Ang kanilang kasaysayan ay hindi lamang pribadong alaala ng isang pamilya. Bahagi ito ng mas malawak na kasaysayan ng Mariveles.

Isang pamilyang naglingkod sa bayan

Ang pinakamahalagang pamana nina Esteban at Melchor Gonzales ay hindi lamang ang kanilang mga titulo.

Naging mga Katipunero sila nang kailangan ng bayan ng tapang. Naglingkod sila sa pampublikong kalusugan nang kailangan ng bayan ng pag-aaruga. Sa kaso ni Esteban, pinamunuan niya ang munisipyo at tumulong sa pagtatatag ng paaralan nang kailangan ng kabataan ng edukasyon.

Mula sa mga anak ni Cabesang Tonang hanggang sa mga sumunod na salinlahi ng mga Gonzales at Sarreal, nagpapatuloy ang isang pamana ng katapangan, pamumuno, at paglilingkod.

Hindi lamang sila mga pangalang nakalimbag sa lumang rehistro. Sila ay bahagi ng buhay na kasaysayan ng Mariveles, mga Katipunerong hindi tumigil sa paglilingkod kahit natapos na ang himagsikan.