BUHAY SA ISANG NAYON NG PILIPINAS: Ang Mariveles sa Bunganga ng Look ng Maynila

 

BUHAY SA ISANG NAYON NG PILIPINAS

Ang Mariveles sa Bunganga ng Look ng Maynila

Batay sa isang salaysay na isinulat noong 1919
Muling isinalaysay at binigyang-kontekstong pangkasaysayan sa Filipino ni Pocholo De Leon Gonzales Local Historian

Bundok Mariveles

Sa hilagang bunganga ng Look ng Maynila, kung saan ang lupa ay unti-unting kumikipot at humaharap sa dagat, matatagpuan ang makasaysayang bayan ng Mariveles. Noong 1919, ang Mariveles ay inilalarawan bilang isang munting baryo sa tabing-dagat, simple sa anyo ngunit napakahalaga sa heograpiya, kalakalan, kalusugan, militar, at kasaysayan ng Pilipinas.

Ang Maynila ay nasa dakong timog-silangan, halos tatlumpung milya ang layo, hindi na tanaw mula sa dalampasigan ng Mariveles ngunit damang-dama ang impluwensiya nito. Sa gawing timog naman, pitong milya lamang ang pagitan, matatagpuan ang Corregidor, ang bantay-pinto ng Look ng Maynila. Sa panahong iyon, pinatatag na ito ng pamahalaang Amerikano bilang isang mahalagang tanggulang militar. Sa gabi, ang malalakas na searchlight mula sa Corregidor ay tumatama sa dagat at kung minsan ay umaabot hanggang sa nayon ng Mariveles, tila paalala na ang bayang ito ay nakatayo sa harap mismo ng isang makasaysayang daanan ng kapuluan.

Noong 1919, ang Pilipinas ay nasa ilalim pa rin ng pamamahala ng mga Amerikano. Kaya sa bawat bahagi ng lumang salaysay tungkol sa Mariveles, makikita ang pagtatagpo ng dalawang daigdig: ang likas, payak, at tradisyunal na buhay-baryo ng mga Pilipino, at ang unti-unting pagpasok ng kolonyal na impluwensiya ng Amerika sa edukasyon, komunikasyon, imprastraktura, kalusugan, at militarisasyon ng bansa.

Ang nayon ng Mariveles noon ay umaabot nang halos kalahating milya sa kahabaan ng baybayin. Sa isang dako ay ang dagat, na nagbibigay-buhay sa mga mangingisda, bangkero, at mga pamilyang umaasa sa biyaya ng Look ng Maynila. Sa kabilang dako naman ay naroon ang kabundukan at ang mga gusaling kaugnay ng United States quarantine station. Ang presensiya ng quarantine station ay nagpapakita na ang Mariveles ay hindi lamang isang tahimik na pamayanan. Ito rin ay bahagi ng mas malaking sistema ng paglalakbay, kalakalan, kalusugan, at kontrol sa pagpasok at paglabas ng mga tao sa Maynila.

Ang pagdating sa Mariveles mula Maynila ay hindi marangya. Isang luma at halos pagod nang lansya ang karaniwang sinasakyan papunta rito. Pagdating sa pantalan ng pamahalaan, walang kariton, walang bagon, at walang anumang sasakyang magdadala ng bagahe. Kailangang umasa sa tulong ng mga batang taga-baryo, mga kabataang sanay sa bawat daan, tahanan, at sulok ng kanilang pamayanan. Sa ganitong simpleng tagpo pa lamang, makikita na ang buhay noon ay nakasandal sa pakikipagkapwa, sa lakas ng katawan, at sa kabisado nilang galaw ng komunidad.

Ito ang Simbahang Katoliko na Sinakop ng mga Aglipayano matapos ang Rebulosyon Laban sa mga Kastila. Makikita ang Katabing Bahay na pag-aari Ni dating Mayor Esteban Gonzales. 1919

Ang nahanap na bahay ay nasa pangunahing daan ng baryo, isang kalsadang may pangalang Amerikano: Washington Street. Makasaysayan ang detalyeng ito. Sa gitna ng mga bahay na yari sa kawayan, nipa, at lokal na kahoy, nakatayo ang isang kalsadang may pangalang mula sa Amerika. Para itong maliit ngunit malinaw na tanda ng panahong iyon: ang kulturang Pilipino ay patuloy na nabubuhay, ngunit nasa paligid nito ang mga simbolo ng pananakop at bagong pamahalaan.

Ang bahay ay maliit lamang, may dalawang silid, ngunit sapat para sa simpleng pamumuhay. Gaya ng maraming tahanang Pilipino noong panahon iyon, ito ay nakataas mula sa lupa. Ang ganitong disenyo ay hindi aksidente. Ang mataas na sahig ay nagsisilbing proteksyon laban sa baha, putik, init ng lupa, at ilang hayop. Nagbibigay din ito ng mas maayos na daloy ng hangin sa bahay. Sa ilalim ng sahig, karaniwang naroon ang mga manok at baboy, na bahagi ng pang-araw-araw na buhay at kabuhayan ng pamilya.

Ang mga dingding at bubong ay gawa sa nipa at kawayan. Ang nipa, kapag maayos ang pagkakasalansan, ay mahusay na panangga sa ulan. Ang kawayan naman ay magaan, matibay, at madaling hanapin sa kapaligiran. Sa mata ng dayuhan, maaaring mukhang marupok ang ganitong bahay. Ngunit sa mata ng Pilipino, ito ay praktikal, angkop sa klima, at bunga ng mahabang karanasan ng ating mga ninuno sa pamumuhay sa tropikal na kapaligiran.

Ang sahig ay yari sa biyak na kawayan. Dahil may siwang ang bawat piraso, madaling linisin ang bahay. Ang alikabok at mumunting dumi ay maaaring itulak pababa. Ang mga tira-tirang pagkain, balat ng saging, at iba pang piraso ng prutas o gulay ay maaari ring ihulog sa ilalim, kung saan agad itong kinakain ng baboy at manok. Sa makabagong pananaw, maaaring hindi ito kaaya-aya. Ngunit sa konteksto ng panahong iyon, ito ay isang matipid, praktikal, at likas na paraan ng pamumuhay.

Ang kusina at kainan ay iisa lamang. Ang kalan ay hindi gaya ng modernong kalan ngayon. Ito ay isang nakataas na lalagyang may lining na luwad o putik na pinatigas, kung saan sinisindihan ang panggatong. May mga bakal na patungan para sa palayok. Walang tsimenea, kaya ang usok ay lumalabas sa bintana, dala ng hanging nagmumula sa dagat. Ang kahoy na panggatong ay iniimbak sa ilalim ng bahay at pinuputol gamit ang bolo, ang matalas na itak na karaniwang dala ng maraming kalalakihan noon.

Makikita rito ang talino ng payak na pamumuhay. Kapag luto na ang pagkain, ang mga patpat ay hinahatak palayo sa apoy upang hindi tuluyang maubos. Kapag oras na ulit ng pagluluto, itutulak lamang muli ang mga ito sa ilalim ng palayok. Sa ganitong paraan, ang kaunting panggatong ay nagagamit nang matagal. Hindi ito simpleng pagtitipid lamang. Ito ay disiplina, paggalang sa likas-yaman, at katalinuhang hinubog ng pangangailangan.

Isa sa mga palatandaan ng pagbabago sa Mariveles noong 1919 ay ang suplay ng tubig. Dahil sa mga proyekto ng pamahalaang Amerikano, nagkaroon ng tubig na ipinapadaloy mula sa kabundukan. Para sa ilang mas maayos na bahay, ang pagkakaroon ng gripo sa likod-bahay ay itinuturing nang malaking ginhawa. Sa isang bayang sanay sa balon, banga, at buhatang tubig, ang gripo ay tanda ng pagpasok ng bagong panahon.

Ang pangunahing silid ng bahay ay nagsisilbing sala sa araw at tulugan sa gabi. Malalaki ang bintana, ngunit walang salamin. Sa halip, ang mga ito ay may pantakip na gawa rin sa nipa, na ibinababa kapag gabi o kapag may malakas na ulan. Kahit mainit, nakasanayan ng marami na isara nang mahigpit ang mga bintana sa gabi. Sa pananaw ng kalusugan, maaaring naging dahilan ito ng mahinang bentilasyon, lalo na sa panahong laganap ang tuberculosis sa maraming bahagi ng kapuluan.

Sa paligid ng ilang bahay ay may mataas na bakod na yari sa mga patpat na nakabaon sa lupa at itinali ng rattan. Ang bakod ay hindi palamuti lamang. Pinipigilan nito ang mga manok na lumabas at pinoprotektahan ang tahanan mula sa mga hayop sa gabi. Ang bahay noon ay hindi lang tirahan. Ito ay maliit na mundo ng pamilya: kusina, tulugan, imbakan, kulungan ng hayop, tindahan, at lugar ng samahan.

Sa ibabang bahagi ng ilang tahanan ay may maliliit na tindahan. Dito mabibili ang de-latang pagkain, prutas, tuyong isda, lokal na tsinelas, sapatos, at iba pang pangangailangan ng mga tao. Ngunit higit pa sa bilihan, ang tindahan ay sentro ng balitaan at kuwentuhan. Dito nagsisimula ang usapan. Dito dumaraan ang balita. Dito nagtatagpo ang kabataan, mangingisda, magsasaka, nanay, tindera, manliligaw, at mga kapitbahay.

Tulad ng maraming lumang bayan sa Pilipinas, may simbahan din ang Mariveles. Ito ay gawa sa bato, may bubong na pulang tisa, at may kampanaryo. Ngunit noong panahong inilalarawan sa salaysay, ang lumang simbahan ay sira na at hindi na ligtas gamitin. Bilang kapalit, may itinayong payak na gusali na may bubong na yero at gilid na pawid. Wala ring paring naninirahan sa baryo. Ipinapakita nito na bagama’t mahalaga ang pananampalataya sa buhay ng mga tao, ang mismong institusyon ng simbahan sa lugar na ito ay dumaan din sa panahon ng panghihina at pagbabago.

Kung ang simbahan ay tila humina noon, ang paaralan naman ay nagpapakita ng sigla. Bagama’t hindi magara ang gusali, makikita sa loob ang mga batang nag-aaral, iba-iba ang edad, maayos at abala sa kanilang gawain. Pinamumunuan sila ng mga gurong Pilipina na maayos, matalino, at marangal tingnan. Sa panahon ng pananakop ng mga Amerikano, ang edukasyon ang isa sa pinakamalaking instrumentong ginamit upang hubugin ang bagong henerasyon. Sa paaralang ito, unti-unting pumapasok ang wikang Ingles, bagong aralin, at bagong paraan ng pagtingin sa mundo.

Sa parehong kalsada, naroon din ang Telegraph and Post Office. Napakahalaga nito sa kasaysayan ng komunikasyon sa Mariveles. Ibig sabihin, ang bayang ito, kahit maliit at malayo sa Maynila, ay konektado na sa mas malawak na daigdig. May balitang pumapasok. May liham na dumarating. May mensaheng naipapadala. Ang namamahala rito ay isang Pilipinong marunong magsalita ng Ingles, bagay na hindi pa karaniwan noon. Sa maraming baryo, mas marami pa ang nakakaunawa ng Espanyol kaysa Ingles, lalo na sa matatandang henerasyon.

Ang kabuhayan ng mga lalaki sa Mariveles ay pangunahing nakasandig sa palayan at pangingisda. Ang kanilang araw ay sinusukat ng tubig, hangin, panahon, ani, at sikat ng araw. Hindi ito buhay na minamadali. Ito ay buhay na sumusunod sa ritmo ng kalikasan. Ang mga babae naman ang nangangalaga sa bahay, naglalaba, nag-aalaga ng tindahan, nag-aasikaso ng pamilya, at tumutulong sa kabuhayan. Sa maraming pamayanang Pilipino, ang babae ay hindi lamang nasa loob ng tahanan. Siya ang haligi ng ayos, disiplina, at dangal ng pamilya.

Isang tagpo sa Washington Street ang nagpapakita ng buhay panlipunan noon. Sa tapat ng bahay ay may maliit na tindahan na inaalagaan ng isang dalagang taga-Mariveles. Tuwing dapithapon, isang binatang nakasuot ng puting kasuotang Amerikano ang dumarating at nauupo sa bangko sa harap ng tindahan. Doon siya nakikipag-usap sa dalaga habang hindi nito napapabayaan ang tindahan. Minsan, may iba pang binatang dumarating. Hindi man nauunawaan ng dayuhang tagamasid ang kanilang wikang Tagalog, sapat na ang halakhak at himig ng usapan upang maunawaan na may ligawan, biruan, at kabataang umiikot sa tagpong iyon.

Ganito ang ligawan sa baryo noon. Walang social media. Walang cellphone. Walang instant message. Mayroon lamang pagdalaw, tinginan, biruan, paggalang, at presensiya ng komunidad. Ang tindahan, ang bangko, ang dapithapon, at ang mahinahong tinig ng dalaga ay bahagi ng kulturang Pilipino na unti-unti nang nababalot ng limot.

Sa kabila ng payak na pamumuhay, mapapansin ang dignidad ng mga taga-Mariveles. Ang mga babae ay mahinhin ngunit may lakas. Ang mga lalaki ay abala sa kanilang hanapbuhay, bagama’t hindi laging mabilis ang kilos sa mata ng dayuhan. Ang mga pamilya ay nabubuhay nang simple, tahimik, at malapit sa isa’t isa. Maaaring maliit ang mundo ng baryo, ngunit may kapayapaan itong bihirang matagpuan sa mas mabilis at magulong buhay sa siyudad.

Gayunman, hindi rin perpekto ang buhay noon. Isa sa mga libangan at bisyo ng maraming kalalakihan ay ang sabong. Karaniwang tanawin sa maraming bahagi ng Pilipinas ang lalaking may dalang tandang sa ilalim ng braso. Inaalagaan nila ang mga manok na panabong nang may pagmamalaki at pag-aalaga. Tuwing Linggo, nagtitipon ang mga tao sa sabungan upang panoorin ang laban.

Sa Mariveles, ang sabungan ay simple lamang. Isang parisukat na espasyong napapaligiran ng mababang bakod na kawayan, nasa lilim ng malaking punong akasya. Sa paligid nito, nagtitipon ang halos lahat ng kalalakihan ng baryo, kasama ang ilang kababaihan. Sa loob, naroon ang mga tagapamahala at ang dalawang lalaking may hawak ng mga manok. Sa labas, may taong nangangasiwa ng pustahan.

Sa paa ng bawat manok ay nakakabit ang matalim na tari, isang bakal na maaaring makapatay sa isang mabilis na tama. Sa makabagong pananaw, marahas ang ganitong tanawin. Ngunit bilang historyador, kailangang tingnan ito sa konteksto ng panahon. Ang sabungan noon ay hindi lamang lugar ng laban ng manok. Ito ay pook ng pagtitipon, pustahan, pagpapakita ng tapang, pakikipagkapwa, at minsan, pagpapalabas ng yabang at dangal ng lalaki sa harap ng pamayanan.

Sa kabuuan, ang Mariveles noong 1919 ay isang bayang nasa pagitan ng luma at bago. May mga bahay na kawayan at nipa, ngunit may kalsadang pangalang Amerikano. May lumang simbahan na humihina, ngunit may paaralang sumisigla. May simpleng tindahan sa baryo, ngunit may telegrapo at koreo na nag-uugnay sa labas na mundo. May mga mangingisda, magsasaka, labandera, tindera, mag-aaral, guro, manliligaw, at sabungero. Sa bawat isa sa kanila, buhay ang kasaysayan.

Ang Mariveles ay hindi lamang tanawin sa gilid ng Look ng Maynila. Ito ay bantayog ng karaniwang buhay Pilipino. Sa sahig na kawayan, sa usok ng kalan, sa tubig mula sa bundok, sa ilaw ng Corregidor, sa bangkang nakadaong sa dalampasigan, at sa tawanan sa harap ng tindahan, makikita ang tunay na mukha ng kasaysayan.

Hindi laging nakasulat ang kasaysayan sa malalaking monumento. Minsan, ito ay nasa bahay na yari sa nipa. Nasa tindahang maliit. Nasa batang nagbubuhat ng bagahe. Nasa gurong nagtuturo sa silid-aralan. Nasa mangingisdang umaasa sa dagat. Nasa babaeng tahimik ngunit matatag na humahawak ng tahanan.

At higit sa lahat, nasa alaala ng bayang patuloy na nabubuhay.

Iyan ang Mariveles noong 1919.

Isang bayan sa bunganga ng Look ng Maynila.

Isang pamayanang hinubog ng dagat, bundok, kolonyal na kasaysayan, at pusong Pilipino.